Thực trạng khai thác thô và bài toán đặc sản

Toàn tỉnh Tuyên Quang hiện có 1.684 hợp tác xã với trên 37.713 thành viên và hơn 400 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên. Trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn, các chủ thể ngày càng chú trọng nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, bao bì và xây dựng thương hiệu cho nông sản địa phương. Hợp tác xã Sơn Trà tại xã Hồng Thái là một trong những mô hình tiêu biểu với hướng đi từ khai thác đặc sản bản địa đến tổ chức chế biến và phát triển sản phẩm hàng hóa.

Xã Hồng Thái nằm ở độ cao gần 1.200m so với mực nước biển, có khí hậu mát mẻ quanh năm, thuận lợi cho cây chè Shan tuyết sinh trưởng. Vùng đất này sở hữu những gốc chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi, tạo nên nguồn nguyên liệu đặc sản có giá trị. Thành lập năm 2017 trên cơ sở chuyển đổi từ mô hình tổ hợp tác ban đầu có 8 thành viên, đến nay, Hợp tác xã Sơn Trà đã phát triển lên hơn 20 thành viên. Đơn vị chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực chế biến chè Shan tuyết hữu cơ kết hợp sản xuất rau an toàn.

Chia sẻ về những ngày đầu thành lập, ông Đặng Ngọc Phố, Giám đốc Hợp tác xã Sơn Trà cho biết, ông sinh ra và lớn lên tại xã Hồng Thái, luôn trăn trở làm thế nào để bảo tồn và phát triển cây chè Shan tuyết đặc sản của quê hương. Ông mong muốn tạo sinh kế bền vững, giúp người dân có đầu ra ổn định, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương. Từ mong muốn đó, hợp tác xã ra đời với sứ mệnh thu mua chè cho các hộ dân, từng bước đưa sản phẩm vươn xa, thay vì để bà con tiếp tục chịu cảnh bấp bênh như trước.

Trước đây, người dân xã Hồng Thái chủ yếu thu hái chè tươi phục vụ nhu cầu gia đình hoặc bán thô cho thương lái tự do. Cách làm này khiến giá trị kinh tế thấp, đồng thời người trồng chè phụ thuộc hoàn toàn vào biến động của thị trường nguyên liệu thô. Từ khi Hợp tác xã Sơn Trà đứng ra thu mua, tổ chức chế biến và xây dựng thương hiệu, cây chè Shan tuyết từng bước hình thành hướng phát triển hàng hóa rõ ràng. Vào chính vụ, đơn vị thu mua hàng trăm cân chè tươi từ người dân, góp phần tạo đầu ra ổn định cho vùng nguyên liệu.

Đánh giá về hiệu quả kinh tế, anh Triệu Văn Vịnh, người dân xã Hồng Thái chia sẻ, nhờ có hợp tác xã đứng ra thu mua và bao tiêu trọn gói, bà con không còn phải lo lắng về đầu ra sản phẩm. Trung bình, mỗi héc-ta chè canh tác mang lại nguồn thu nhập khoảng 100 triệu đồng mỗi năm cho các hộ gia đình. Nhờ đó, cây chè Shan tuyết trở thành nguồn sinh kế chủ lực, góp phần cải thiện rõ rệt đời sống kinh tế của đồng bào các dân tộc vùng cao. Tuy nhiên, để sản phẩm có chỗ đứng vững chắc trên thị trường và đạt được những chứng nhận chất lượng cao, hợp tác xã phải chú trọng đổi mới quy trình chế biến, kiểm soát chất lượng từ khâu đầu vào.

Giải pháp công nghệ đột phá nâng tầm

Để nâng cao giá trị nông sản, Hợp tác xã Sơn Trà đã kết hợp phương pháp chế biến truyền thống của đồng bào Dao với việc ứng dụng hệ thống máy móc, công nghệ hiện đại. Đơn vị đầu tư cải tiến dây chuyền thiết bị, áp dụng quy trình quản lý an toàn thực phẩm theo tiêu chuẩn ISO 22000:2018 trong các công đoạn sao, sấy, quay hương và đánh mốc. Nhờ đó, sản phẩm không chỉ đáp ứng yêu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm mà còn giữ được hương vị tự nhiên, hàm lượng dinh dưỡng và đặc trưng riêng có của chè Shan tuyết Hồng Thái.

Vùng nguyên liệu của hợp tác xã hiện rộng hơn 64ha, gồm 29ha chè cổ thụ trên một trăm năm tuổi và 35ha chè sinh trưởng trên 30 năm. Toàn bộ diện tích được canh tác theo hướng hữu cơ tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Các quy trình kỹ thuật từ đốn tỉa, tạo tán đến bón phân sinh học đều được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tạo ra những búp chè chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của nhiều phân khúc khách hàng.

Nhờ chú trọng chất lượng và xây dựng thương hiệu, sản phẩm của hợp tác xã liên tiếp đạt được nhiều giải thưởng, danh hiệu. Năm 2020, sản phẩm đạt danh hiệu Thương hiệu Vàng Nông nghiệp Việt Nam cùng chứng nhận OCOP 4 sao. Năm 2022, thương hiệu tiếp tục được xướng tên trong Top 50 Thương hiệu - Nhãn hiệu nổi tiếng Châu Á - Thái Bình Dương. Năm 2024, sản phẩm được công nhận là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực và đến năm 2025, hợp tác xã sở hữu 3 sản phẩm OCOP đạt chuẩn cao.

Dấu mốc quan trọng trong hành trình nâng tầm thương hiệu là ngày 15 tháng 4 năm 2026, khi sản phẩm Chè Shan tuyết xã Hồng Thái 1 tôm 1 lá được Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP Trung ương chấm điểm đủ điều kiện trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận. Tiếp đó, ngày 21 tháng 4 năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành quyết định phê duyệt kết quả đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP cấp quốc gia. Theo đó, chè Shan tuyết xã Hồng Thái 1 tôm 1 lá của Hợp tác xã Sơn Trà là một trong 40 sản phẩm trên cả nước đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Chia sẻ về định hướng phát triển trong thời gian tới, ông Đặng Ngọc Phố khẳng định, hợp tác xã sẽ tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu đạt chuẩn hữu cơ quốc gia, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, thực hiện truy xuất nguồn gốc minh bạch và đa dạng hóa các dòng trà cao cấp. Bên cạnh đó, đơn vị sẽ gắn phát triển thương hiệu chè OCOP 5 sao với du lịch trải nghiệm vùng chè đặc sản, qua đó nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững.