Làm sao để vừa đánh thức giá trị thương mại, vừa gìn giữ "mạch sống" của nguồn gen quý, từ đó biến chè Shan tuyết cổ thụ thành sản phẩm nông sản chủ lực mang lại hiệu quả kinh tế cao cho địa phương? Loạt 3 bài “Giữ “hồn” trà cổ thụ nơi đại ngàn” sẽ phân tích tiềm năng, chỉ rõ những "khoảng trống" trong bảo tồn và mở ra chiến lược bài bản để chè Shan tuyết Tuyên Quang thực sự trở thành cây kinh tế - văn hóa - du lịch bền vững.

Kỳ 1: Báu vật đại ngàn và hành trình định danh thương hiệu

Kết tinh từ thổ nhưỡng, sương giá và tiểu vùng khí hậu độc bản trên những dải núi cao, chè Shan tuyết Tuyên Quang không đơn thuần là một cây trồng nông nghiệp. Trong đời sống của đồng bào các dân tộc vùng cao, đó là báu vật đất trời, là sinh kế, là mạch nguồn văn hóa truyền đời. Từ những cánh rừng chè cổ thụ rêu phong, giá trị Việt đang được đánh thức, đưa chè Shan tuyết bước lên những nấc thang mới trên bản đồ trà thế giới.

"Linh hồn" của bản làng

Trong ngôn ngữ của đồng bào miền sơn cước, "Shan" nghĩa là núi, "tuyết" là lớp lông tơ trắng mịn phủ trên búp trà non. Cái tên ấy gói gọn cả không gian sinh tồn lẫn hình hài của một loài cây di sản. Ngược những con đường đèo quanh co chìm trong sương mù lên Hồng Thái, Bình An, Thượng Nông hay sang dải Nậm Ty, Hồ Thầu, Thông Nguyên..., hình ảnh những cây chè Shan tuyết cổ thụ cao vút, thân mốc trắng rêu phong, tán xòe như những cánh tay khổng lồ che chở cho bản làng đã trở nên quen thuộc với bất kỳ ai từng đặt chân đến.

Với người Dao, người Cờ Lao, người Mông, Tày nơi đây, không ai còn nhớ những gốc chè cổ thụ có tự bao giờ. Ông Bàn Văn Tranh, thôn Bản Gioòng, xã Thượng Nông kể rằng: Từ khi sinh ra ông đã thấy những thân chè to bằng vòng tay ôm đứng sừng sững giữa rừng nguyên sinh. Thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước lớn lên cùng vị chát dịu, ngọt hậu của thứ nước trà vàng óng như mật ong rừng.

Cây chè Shan tuyết vì thế được đồng bào gìn giữ như một tài sản linh thiêng. Hằng năm, vào đầu tháng 2 âm lịch, người Cờ Lao ở thôn Tả Chải, xã Tân Tiến lại tụ họp về miếu Nam Miều để thực hiện nghi lễ "Đánh thức hồn trà". Dưới gốc trà tổ hàng trăm năm tuổi, thầy cúng dâng lễ vật, đọc lời khấn tạ ơn thần linh và tổ tiên đã ban cho dân bản một loài cây quý. Nghi lễ mang ý nghĩa thức tỉnh sức sống của cây trà sau mùa đông ngủ yên trong sương giá. Sau lời khấn, những nghệ nhân cao niên hái búp trà non đầu tiên mang về sao thủ công trên chảo gang đỏ lửa, mở đầu cho một vụ trà xuân với niềm tin vào mùa màng bội thu.

Tương tự, với đồng bào Dao ở Nậm Ty, Hồ Thầu, nghi lễ cúng cây chè tổ là dịp để con cháu tạ ơn công đức tiền nhân đã khai phá, gìn giữ gốc chè. Những búp trà xuân đọng sương sớm được thầy cúng ban phát cho người dân như một "lộc trời", mang theo ước nguyện về sức khỏe, sự hòa hợp và no ấm.

Bản đồ chè Shan lớn nhất cả nước

Nếu ở một số địa phương khác, chè Shan tuyết chỉ tập trung ở vài dải núi hẹp, thì tại Tuyên Quang, bản đồ chè Shan tuyết trải rộng, ôm trọn các địa bàn vùng cao của tỉnh. Hệ sinh thái dãy Tây Côn Lĩnh đã kiến tạo nên một vùng nguyên liệu chè Shan tuyết núi cao lớn nhất cả nước, với tổng diện tích trên 18.000 ha.

Tuyên Quang cũng là địa phương sở hữu số lượng cây chè Shan tuyết cổ thụ được công nhận Cây Di sản Việt Nam nhiều nhất cả nước, với 1.629 cây. Những quần thể chè cổ thụ hội tụ mật độ cao tại các xã Hồng Thái, Thượng Sơn, Cao Bồ, Thông Nguyên, Quảng Nguyên, Tân Quang... Tiêu biểu là xã Thượng Nông với 148 ha chè Shan tuyết, trong đó có khoảng 30 ha chè cổ thụ vài trăm năm tuổi nằm rải rác giữa rừng nguyên sinh Pác Củng, Bản Gioòng. Hay xã Nậm Ty, nơi được coi là "thủ phủ" chè cổ thụ với hơn 1.000 ha, sở hữu hàng trăm gốc chè có tuổi đời từ 500 đến 700 năm.

Thổ nhưỡng đất sỏi dốc thoát nước tốt, độ cao trên 1.000m so với mực nước biển, biên độ nhiệt độ ngày đêm lớn và mây mù bao phủ quanh năm đã tạo nên nguồn gen chè Shan tuyết chứa hàm lượng vi chất, polyphenol và hương thơm tự nhiên vượt trội. Búp chè mập mạp, phủ lớp lông tơ trắng như tuyết, cho ra màu nước xanh vàng sóng sánh, vị chát ngọt đầm đà không thể lẫn với bất kỳ vùng trà nào khác.

Nâng tầm giá trị

Nguồn tài nguyên thiên nhiên độc bản gắn liền với văn hóa bản địa đã tạo nền tảng để chè Shan tuyết Tuyên Quang chuyển mình từ cây tự nhiên thành cây hàng hóa có giá trị kinh tế cao. Nhiều nhãn hiệu chè đặc sản ra đời và khẳng định vị thế như: Fìn Hồ trà, Chè Shan tuyết Hồng Thái, Chè chốt 2000, Shan tuyết Khau Mút...

Một dấu mốc quan trọng khẳng định "giá trị Việt" của dòng trà núi cao này diễn ra vào năm 2019, khi sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái được lựa chọn làm quà tặng đối ngoại chính thức gửi tới Thủ tướng Malaysia trong chuyến thăm Việt Nam.

Nhớ lại thời điểm ấy, Giám đốc Hợp tác xã Sơn Trà Đặng Ngọc Phố vẫn chưa hết xúc động: "Khi nhận được thông báo sản phẩm chè của HTX được chọn làm quà biếu cấp Quốc gia, tôi đi từ bất ngờ đến tự hào khôn tả. Đó không chỉ là niềm vui của riêng HTX mà là sự ghi nhận đối với công sức của hàng trăm hộ đồng bào dân tộc Dao xã Hồng Thái. Niềm tự hào ấy trở thành động lực để chúng tôi giữ gìn độ thuần khiết, đưa hương vị chè Shan núi cao vươn xa hơn nữa".

Tiếp đà phát triển, năm 2022, sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái lọt vào Top 50 thương hiệu, nhãn hiệu nổi tiếng châu Á - Thái Bình Dương và đạt Cúp Bạc "Sản phẩm hữu cơ vì sức khỏe cộng đồng". Những búp trà từ bản làng nghèo năm xưa nay đã khoác lên mình tấm áo thương hiệu quốc tế, trở thành biểu tượng cho tinh hoa nông sản Việt Nam.

​