Hà Nội có nhiều tuyến phố mang tên những nhân vật để lại dấu ấn trong lịch sử, văn hóa, khoa học và quân sự Việt Nam. Trong số đó, Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu có mối liên hệ đặc biệt khi cùng là thành viên trong một gia đình trí thức có nhiều thế hệ đóng góp cho đất nước. Đây cũng là gia đình duy nhất tại Việt Nam có 3 thành viên được đặt tên đường tại Thủ đô.

Hoàng Đạo Thành - Nhà sử học, chí sĩ hết lòng vì quê hương

Con phố Hoàng Đạo Thành dài 470m, rộng 7,5m, nối từ đường Kim Giang đến khu tập thể Kim Giang. Tên của tuyến phố này được đặt theo tên học giả, nhà sử học Hoàng Đạo Thành (1835-1908).

Cụ Hoàng Đạo Thành tên khai sinh là Cung Đạo Thành, hiệu Cúc Lữ, sinh tại làng Kim Lũ, nay thuộc khu vực phường Đại Kim, Hà Nội. Trước khi dự thi Hương, ông đổi sang họ Hoàng và từ đó được biết đến với tên Hoàng Đạo Thành.

Năm Giáp Thân (1884), ông đỗ Cử nhân tại trường thi Thanh Hóa, cùng khoa với Đào Nguyên Phổ. Sau khi đỗ đạt, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ giáo thụ ở Quốc Oai, Hoài Đức, Từ Sơn, sau đó giữ chức tri huyện Quế Dương và đồng tri phủ phân phủ Thuận Thành, Bắc Ninh.

Trong thời gian làm quan, Hoàng Đạo Thành được biết đến là người thanh liêm, học rộng và am hiểu lịch sử. Năm 1902, ông xin cáo quan về quê, dành phần lớn thời gian cho việc nghiên cứu và sáng tác. Hai tác phẩm tiêu biểu của ông là "Việt sử tân ước toàn biên" và "Đại Nam hành nghĩa liệt nữ truyện".

Ông cũng tham gia phong trào Duy Tân bằng hoạt động học thuật và văn chương, sử dụng thơ văn để khơi dậy tinh thần yêu nước và cổ vũ tư tưởng canh tân đất nước.

Không chỉ có những đóng góp trong lĩnh vực sử học và văn chương, Hoàng Đạo Thành còn để lại dấu ấn tại chính quê hương mình. Khi đó, tại làng Kim Lũ có một cây đa lớn bên bờ sông. Người dân mỗi khi đi chợ thường phải bám vào thân và rễ cây để sang bờ bên kia. Vào mùa nước lớn, không ít người bị trượt tay rơi xuống sông.

Chứng kiến cảnh người dân đi lại nguy hiểm, Hoàng Đạo Thành đứng ra vận động các gia đình khá giả và chức sắc trong làng đóng góp kinh phí, trong khi người dân góp công xây dựng một cây cầu kiên cố. Sau khi hoàn thành, cây cầu giúp người dân qua sông thuận tiện hơn và chấm dứt tình trạng đi lại nguy hiểm kéo dài.

Khi địa phương đặt tên tuyến đường tại khu vực này, ban đầu tên cây cầu được đưa ra. Tuy nhiên, sau khi tìm hiểu về nguồn gốc công trình, chính quyền quyết định đặt tên đường là Hoàng Đạo Thành để ghi nhận người đã khởi xướng việc xây dựng cầu cùng những đóng góp của ông đối với quê hương.

Hoàng Đạo Thành có 2 đời vợ và 6 người con. Người con trai trưởng là Cử nhân Hoàng Đạo Phương, một thương gia nổi tiếng ở Hà Nội xưa. Con gái ông là Hoàng Thị Uyển, thường được gọi là bà Cả Mọc, một nữ sĩ và nhà từ thiện. Bà từng giữ cương vị Hội trưởng Hội Tế sinh Bắc Việt và sáng lập nhà nuôi dưỡng trẻ em miễn phí đầu tiên tại Hà Nội trước năm 1945.

Hoàng Đạo Thúy - Người anh cả của Bộ đội Thông tin liên lạc

Hoàng Đạo Thúy (1900-1994) là con trai út của cụ Hoàng Đạo Thành. Tên ông được đặt cho tuyến phố dài 1.100m, rộng 40m, nối từ đường Lê Văn Lương, đi qua khu đô thị Trung Hòa - Nhân Chính và kết thúc tại đường Trần Duy Hưng.

Hoàng Đạo Thúy là nhà cách mạng, nhà hoạt động văn hóa - xã hội và Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1931, Hoàng Đạo Thúy thành lập Ấu đoàn Việt Nam đầu tiên, lấy tên đoàn Lê Lợi. Đến năm 1933, ông đổi danh xưng thành Hướng đạo sinh.

Hoàng Đạo Thúy gia nhập quân đội khi đã 45 tuổi. Trong quá trình công tác, ông được giao nhiều trọng trách, từng giữ chức Giám đốc Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn, Cục trưởng Cục Công binh, Cục trưởng Cục Quân huấn và Tổng thư ký Ban Thi đua Trung ương.

Ông có nhiều đóng góp trong việc xây dựng và phát triển ngành thông tin liên lạc quân sự, qua đó được biết đến là "Người anh cả của Bộ đội Thông tin liên lạc".

Bên cạnh lĩnh vực quân sự, Hoàng Đạo Thúy còn viết và nghiên cứu về giáo dục, quân sự, lịch sử và văn hóa. Đặc biệt, những công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa Hà Nội giúp ông để lại dấu ấn trong lĩnh vực Hà Nội học.

Hoàng Đạo Thúy có 10 người con, trong đó 3 người mất vì tai nạn, 7 người còn lại có những đóng góp trong nhiều lĩnh vực. Trong số đó có Hoàng Đạo Kính, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học ngành Kiến trúc và Hoàng Đạo Cung, Giáo sư, Tiến sĩ ngành Kiến trúc. Cháu nội ông là Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Cương hiện giữ chức Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tạ Quang Bửu - Nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục tài năng

Phố Tạ Quang Bửu nằm gần khu vực Đại học Bách khoa Hà Nội, mang tên vị giáo sư quê Nam Đàn, Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình nho học, Tạ Quang Bửu nổi tiếng học giỏi từ nhỏ, từng đỗ đầu các kỳ thi tú tài và nhận học bổng sang Pháp du học.

Ông từng học tại Đại học Sorbonne, Bordeaux và Oxford, sau đó trở về nước giảng dạy và tham gia hoạt động cách mạng.

Ông Tạ Quang Bửu kết hôn với bà Hoàng Thị Oanh, con gái Hoàng Đạo Thúy. Ông có kiến thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như Toán, Vật lý, Hóa học, Triết học, Sinh học và Môi trường, đồng thời đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực giáo dục, khoa học, quốc phòng và ngoại giao.

Năm 1956, Tạ Quang Bửu trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội và giữ cương vị này đến năm 1961. Ông có vai trò trong những năm đầu xây dựng và phát triển ngôi trường.

Trong sự nghiệp, ông từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Nghiên cứu điện - nước Trung Kỳ, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Ủy viên Hội đồng Quốc phòng tối cao.

Ông Tạ Quang Bửu cũng tham gia đoàn đàm phán của Chính phủ tại Genève và là đại diện của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký Hiệp định Genève.

Với những đóng góp của mình, ông được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Nhất, Huân chương Chiến sĩ vẻ vang hạng Ba và Huy chương Quân kỳ Quyết thắng.

Truyền thống học tập và cống hiến của gia đình tiếp tục được nối dài qua các thế hệ. Con trai của Giáo sư Tạ Quang Bửu là ông Tạ Quang Chính, Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Những tên phố Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu nằm ở những khu vực khác nhau của Hà Nội nhưng lại gặp nhau ở một giao điểm đặc biệt, đó là mạch nguồn trí thức của một gia tộc. Từ một nhà sử học hết lòng vì nhân dân, đến người anh cả của lực lượng thông tin quân sự và vị giáo sư đặt nền móng cho giáo dục đại học Việt Nam, mỗi tên phố là một mảnh ghép đại diện cho các giai đoạn phát triển của đất nước.