Gánh nặng rớt giá và bài toán cắt lỗ

Sự gia tăng sản lượng đồng loạt khi vào chính vụ đã tạo cú sốc lớn trên thị trường tiêu thụ nội địa – nơi các giống chanh giấy, chanh truyền thống phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái tự do. Khảo sát tại thị trường tự do cho thấy, thương lái chỉ thu mua chanh truyền thống với mức giá rẻ mạt từ 2.500 đến 3.000 đồng/kg, giảm hơn 10.000 đồng/kg chỉ sau một tháng.

Trong khi đó, gánh nặng chi phí phân bón, vật tư, nhân công thu hái và vận chuyển đều tăng cao, khiến mỗi kilôgam chanh bán qua kênh tự do người trồng chịu lỗ khoảng 3.000 đồng. Tại xã Lương Hòa (Tây Ninh), ông Lư Khánh Cường, hộ trồng ba héc ta chanh, ngậm ngùi chia sẻ về thực trạng xót xa của thị trường: "Hiện, chanh đang vào chính vụ nên vườn nào cũng nhiều trái, có thể nguồn cung quá lớn nên bị dội hàng. Dù năm nay giá cao kéo dài khoảng năm tháng, lâu hơn mọi năm, nhưng nay giá xuống thấp khiến bà con rất tiếc".

Cùng chung diễn biến ảm đạm đó, tại thủ phủ cây ăn trái Đồng Tháp, bài toán thua lỗ còn được cụ thể hóa rõ nét qua từng khoản chi phí thu hoạch. Ông Phạm Văn Rô, một hộ trồng chanh tại xã Hội Cư, tỉnh Đồng Tháp, cho biết: "Hiện đang vào chính vụ nên vườn nào cũng nhiều trái, có thể nguồn cung quá lớn nên bị dội hàng. Dù năm nay giá cao kéo dài khoảng 5 tháng, lâu hơn mọi năm, nhưng nay giá xuống thấp khiến bà con rất tiếc. Chi phí thu hoạch khoảng 1.300 đồng/kg, cộng vận chuyển gần 2.000 đồng/kg nên bán là lỗ. Tuy vậy vẫn phải thu hoạch để giảm tải cho cây, tạo điều kiện ra lứa hoa mới và duy trì sản xuất".

Hai chia sẻ nguyên bản từ Tây Ninh và Đồng Tháp đã phác họa trọn vẹn sự bất lực của nhà nông trước quy luật ép giá khi phụ thuộc vào kênh thương lái. Không riêng gì trái chanh, nhiều loại trái cây đặc sản khác của Đồng Tháp cũng đang rơi vào tình trạng giá thấp. Dù ở thời điểm cuối vụ nhưng sầu riêng Thái hiện chỉ được thu mua tại vườn với giá khoảng 40.000-42.000 đồng/kg, trong khi sầu riêng giống Ri6 dao động từ 20.000-25.000 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với cùng kỳ; trái thanh long ruột đỏ cũng khoảng 10.000 đồng/kg, ảnh hưởng lớn đến thu nhập của nhà vườn.

Lối rẽ bao tiêu và hướng đi bền vững

Trong khi nông dân phụ thuộc vào thương lái tự do phải chịu lỗ nặng, phân khúc chanh không hạt phục vụ xuất khẩu vẫn duy trì sự ổn định vượt trội. Anh Hồ Vũ Thanh – nhân viên Giám sát thuộc Công ty Fruit Republic Cần Thơ cho biết, mức giá chanh không hạt thu mua tại thị trường tự do ngoài đại lý hiện tại vẫn dao động quanh mức 6.500 đồng/kg, giúp nông dân duy trì mức hòa vốn hoặc lời nhẹ. Đặc biệt, đối với các hộ tham gia vào mô hình liên kết bao tiêu trực tiếp với doanh nghiệp, giá trị kinh tế nhận về ổn định hơn rất nhiều. "Hiện tại, công ty chúng tôi đang thu mua chanh không hạt đạt chuẩn với giá 12.000 đồng/kg. Nếu cộng thêm các khoản hỗ trợ như phí chứng nhận, chuẩn GAP và tỉ lệ đạt xuất khẩu, mức giá thực tế nông dân nhận được có thể lên tới 13.000 – 14.000 đồng/kg", anh Thanh chia sẻ.

Sự chênh lệch lớn về giá trị đã lý giải vì sao phong trào chuyển đổi sang trồng chanh tại Tây Ninh vẫn diễn ra mạnh mẽ dù giá trên thị trường tự do chạm đáy. Điển hình là anh Trần Văn Điểm tại xã Thạnh Lợi, người đã mạnh dạn chuyển đổi toàn bộ năm héc ta đất trồng khóm sang trồng chanh không hạt theo mô hình liên kết bao tiêu với Công ty Fruit Republic Cần Thơ. Anh Điểm chia sẻ: “Mấy năm nay giá khóm khá thấp và bấp bênh, nên tôi quyết định đầu tư, chuyển hướng sang trồng chanh liên kết và bán cho công ty thu mua để ổn định kinh tế gia đình”.

Sự tương phản qua chia sẻ của các nông dân và đại diện doanh nghiệp cho thấy khó khăn không nằm ở bản thân cây trái, mà nằm ở cách thức kết nối thị trường. Nhờ cơ cấu thị trường xuất khẩu đa dạng sang châu Âu, Trung Đông (Dubai) hay New Zealand, chanh không hạt có độ đàn hồi rất cao trước các cú sốc cung cầu nội địa. Nắm bắt xu thế tất yếu này, Tây Ninh đã đưa cây chanh vào danh mục bảy nhóm cây ăn trái chủ lực định hướng phát triển đến năm 2030. Địa phương đặt mục tiêu ổn định diện tích 12.000 héc ta với sản lượng 210.000 tấn, quy hoạch tập trung tại các vùng trọng điểm như Thạnh Lợi, Bình Đức, Lương Hòa, Đức Huệ, Mỹ Thạnh, Thủ Thừa và Bình Thành.

Tầm nhìn quy hoạch vùng trồng của Tây Ninh cũng chính là lời giải chiến lược cho các vùng nông nghiệp trọng điểm phía Nam, trong đó có Đồng Tháp. Để những nụ cười thu hoạch của anh Điểm ngày càng được nhân rộng và tiếng thở dài cắt lỗ của ông Rô, ông Cường dần khép lại, con đường duy nhất là phải tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn GAP, truy xuất nguồn gốc minh bạch và ký kết hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp xuất khẩu để bảo vệ uy tín, định vị thương hiệu nông sản Việt trên thương trường.