Từ nỗi lo rớt giá đến khát vọng nâng tầm giá trị

Sơn La từ lâu được biết đến là thủ phủ cà phê Arabica lớn nhất cả nước, song trong suốt nhiều năm, người nông dân nơi đây vẫn quẩn quanh với nỗi lo được mùa rớt giá. Điệp khúc bán quả tươi cho thương lái với giá rẻ mạt đã thôi thúc ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc Hợp tác xã cà phê Bích Thao Sơn La tại phường Chiềng Cơi, tìm một lối đi khác cho hạt nông sản quê hương. Xuất thân từ nghề cơ khí, với dáng người cao gầy và làn da ngăm đen, ông Thao mang góc nhìn của một người làm kỹ thuật để sớm nhận ra lỗ hổng lớn của cà phê địa phương là cách thu hoạch đại trà và sự phụ thuộc hoàn toàn vào giá nguyên liệu thế giới.

Giai đoạn 2014–2015, khi giá cà phê xuống mức thấp kỷ lục, chỉ còn khoảng 4.000 đồng mỗi kg trong khi chi phí thuê nhân công hái đã lên tới 3.000 đồng, ông Thao nhận ra sự bấp bênh của sinh kế từ cây cà phê. Ông nhớ lại thời điểm bán máy tách vỏ cà phê cho bà con nhưng nhiều hộ không có tiền trả vì cà phê “rẻ như cho”. Chính thực tế đó khiến ông trăn trở, nếu trồng cà phê mà không đủ sống thì phải làm thế nào để nâng giá trị của nó lên. Câu hỏi tưởng chừng giản dị này đã trở thành kim chỉ nam để ông bắt đầu tìm hiểu và thử nghiệm các quy trình trồng trọt, sơ chế cà phê theo hướng bài bản hơn.

Đến năm 2017, Hợp tác xã cà phê Bích Thao Sơn La chính thức được thành lập với 11 thành viên ban đầu, canh tác trên diện tích 50 ha cùng hệ thống máy móc còn nhiều hạn chế. Thay vì tiếp tục chạy theo sản lượng, ông Thao yêu cầu các thành viên chuyển hướng sang canh tác hữu cơ và áp dụng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn như VietGAP hay UTZ. Ông xác định rõ, muốn đưa cà phê ra thị trường thế giới thì hạt cà phê phải sạch ngay từ gốc, đồng thời người trồng phải thay đổi hoàn toàn tư duy sản xuất manh mún, mạnh ai nấy làm, sang liên kết chặt chẽ và có tổ chức.

Sự ra đời của hợp tác xã đã từng bước làm thay đổi cách sản xuất cà phê của người dân địa phương theo hướng chuyên nghiệp và bền vững hơn. Theo ông Nguyễn Xuân Thao, muốn cà phê bán được giá thì trước hết phải sản xuất đúng kỹ thuật, bảo đảm sạch và có câu chuyện riêng để thu hút khách hàng quốc tế. Cây cà phê được chăm sóc hoàn toàn bằng phân hữu cơ, quy trình thu hái và sơ chế được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm giữ lại lượng đường tự nhiên cùng hương vị nguyên bản của vùng cao nguyên. Những nỗ lực bền bỉ này đã đặt nền móng vững chắc cho hành trình khẳng định vị thế của thương hiệu cà phê Bích Thao trên bản đồ thế giới.

Công nghệ chế biến sâu và lộ trình xuất khẩu bền vững

Bước ngoặt lớn nhất trong chiến lược vươn ra thị trường quốc tế đến vào năm 2021, khi hợp tác xã đầu tư xây dựng nhà máy chế biến hiện đại với công suất 20 tấn cà phê nhân mỗi ngày. Hệ thống được trang bị đồng bộ các loại máy sát, máy sàng theo kích thước và trọng lượng, cùng máy bắn màu công nghệ cao nhập từ Đức và Mỹ, giúp loại bỏ hoàn toàn tạp chất và các hạt kém chất lượng. Đồng thời, hợp tác xã tiên phong áp dụng những phương pháp chế biến chuyên sâu như lên men yếm khí trong 80 giờ, kết hợp phơi tự nhiên kéo dài trên giàn lưới khoảng một tháng, qua đó tạo ra các dòng cà phê đặc sản có giá trị kinh tế cao.

Việc tập trung phát triển giống Arabica Bourbon chất lượng cao đã giúp sản phẩm của hợp tác xã nhanh chóng tạo dựng chỗ đứng trên thị trường quốc tế với mức giá xuất khẩu ấn tượng. Đến năm 2025, giống Bourbon đạt giá 37 USD mỗi kg, tương đương hơn 900.000 đồng mỗi kg, trong khi cà phê bột rang xay có thể đạt tới 1,5 triệu đồng mỗi kg. Hiện nay, khoảng 97% sản lượng cà phê đặc sản của hợp tác xã được xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia như Nhật Bản, Đức, Mỹ và Hàn Quốc, nhờ sự đổi mới đồng bộ từ khâu chọn giống đến công nghệ chế biến.

Song song với đầu tư công nghệ, hợp tác xã còn trở thành điểm sáng trong việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn khi tận dụng toàn bộ phụ phẩm như vỏ cà phê và bã cà phê để sản xuất phân bón hữu cơ. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất từ mức 70–80 triệu đồng xuống còn 20–25 triệu đồng mỗi ha, mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe người lao động và môi trường. Nhờ đó, lợi nhuận từ cà phê đặc sản tăng gấp 3–4 lần so với phương thức canh tác truyền thống, giúp đời sống của hơn 1.300 hộ dân liên kết với hợp tác xã ngày càng ổn định.

Chia sẻ về định hướng sắp tới, ông Nguyễn Xuân Thao cho biết hợp tác xã sẽ tiếp tục mở rộng diện tích cà phê chất lượng cao, đồng thời hướng tới sản xuất theo hướng giảm phát thải. Theo ông, đưa hạt cà phê vươn xa không chỉ là bài toán kinh tế của riêng hợp tác xã mà còn là trách nhiệm góp phần khẳng định vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới. Đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, hợp tác xã đặt mục tiêu 100% diện tích liên kết chuyển sang tái canh và sử dụng phân hữu cơ, hướng tới giá trị xuất khẩu cao nhất.

Với những thành tựu như đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia và lọt Top 10 cuộc thi Golden Coffee Awards năm 2025, thương hiệu Bích Thao Sơn La đã minh chứng rõ nét cho hướng đi đúng đắn. Sự kết hợp giữa tâm huyết của người nông dân và công nghệ hiện đại đã giúp hạt cà phê Arabica Sơn La thoát khỏi cảnh bấp bênh, tự tin khẳng định đẳng cấp tại những thị trường khó tính nhất. Tiếng máy móc từ xưởng chế biến hòa cùng ánh chiều trên những tán cà phê xanh mướt đang vẽ nên một tương lai tươi sáng cho nền nông nghiệp bền vững của địa phương.