Nguy cơ bị siết chặt kiểm soát do vi phạm dư lượng

Thông tin từ Thương vụ Việt Nam tại Pháp cho biết, một số mặt hàng rau quả nhập khẩu từ Việt Nam đang bộc lộ rủi ro về an toàn thực phẩm. Dựa trên dữ liệu kiểm tra năm 2024, Tổng cục Thực phẩm Pháp đã công bố báo cáo kết quả giám sát và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vào tháng 02/2026. Đây là chương trình nằm trong khuôn khổ kiểm soát phối hợp của Liên minh châu Âu nhằm đánh giá rủi ro định kỳ, đồng thời xem xét áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp đối với hàng hóa nhập khẩu. Kết quả kiểm tra này cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để Ủy ban châu Âu đưa ra các quyết định hành chính đối với nông sản Việt Nam.

Đáng chú ý nhất là mặt hàng chanh leo với những số liệu thống kê khiến các nhà quản lý và doanh nghiệp xuất khẩu thực sự lo ngại về khả năng duy trì thị trường. Trong số 47 mẫu được cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra tại thị trường Pháp, có tới 15 mẫu vi phạm giới hạn dư lượng tối đa theo tiêu chuẩn của châu Âu. Điều này tương đương với tỷ lệ không đạt chuẩn lên tới 32% – một con số rất cao, vượt xa ngưỡng an toàn trong hệ thống kiểm soát khắt khe của Liên minh châu Âu. Nếu không sớm được cải thiện, tỷ lệ này sẽ trở thành rào cản lớn nhất ngăn bước chanh leo tiến sâu vào hệ thống siêu thị cao cấp của khối các nước thành viên.

Đặc biệt, cơ quan chức năng còn phát hiện hoạt chất omethoate xuất hiện trong các mẫu chanh leo vi phạm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Đây là loại hoạt chất có nguy cơ gây hại trực tiếp cho sức khỏe người tiêu dùng nên bị kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt tại các quốc gia phát triển. Việc phát hiện chất cấm hoặc vượt ngưỡng dư lượng không chỉ làm giảm giá trị kinh tế của lô hàng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh và thương hiệu nông sản Việt Nam trên bản đồ thế giới. Từ đó, sự hiện diện của những hoạt chất này buộc các cơ quan quản lý phải nhìn nhận lại toàn bộ quy trình canh tác và bảo vệ thực vật tại các vùng trồng hiện nay.

Đối với mặt hàng thanh long, tình hình cũng không mấy khả quan khi tỷ lệ vi phạm ghi nhận là 11% dựa trên các mẫu kiểm tra định kỳ từ cơ quan chuyên môn Pháp. Mặc dù con số này thấp hơn so với chanh leo, nhưng vẫn đặt ra thách thức lớn bởi thanh long vốn đã nằm trong diện theo dõi đặc biệt của các cơ quan kiểm soát biên giới. Hiện nay, mặt hàng này đã có tên trong Phụ lục I của Quy định số 2019/1793 và đang phải chịu tần suất kiểm tra tại cửa khẩu lên tới 50%. Nếu tiếp tục phát sinh vi phạm, thanh long Việt Nam sẽ khó có cơ hội được xem xét giảm mức độ kiểm soát kỹ thuật trong các đợt rà soát chính sách sắp tới.

Ông Vũ Anh Sơn, Tham tán thương mại Việt Nam tại Pháp, nhận định rằng tỷ lệ vi phạm đối với chanh leo và thanh long đang ở mức đáng lo ngại đối với mục tiêu xuất khẩu bền vững. Theo ông, nếu không có các biện pháp chấn chỉnh quyết liệt và kịp thời từ cấp quản lý đến người sản xuất, các mặt hàng này nhiều khả năng sẽ bị EU tăng cường kiểm soát trên toàn thị trường chung. Điều này đồng nghĩa với việc các lô hàng sẽ bị kiểm tra gắt gao hơn ngay tại các cửa khẩu quốc tế, đồng thời nguy cơ bị trả về sẽ rất lớn nếu tiếp tục phát hiện các sai phạm về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật như trong báo cáo vừa qua.

Cũng theo chia sẻ của ông Vũ Anh Sơn, Ủy ban châu Âu thường xuyên tiến hành rà soát định kỳ danh mục hàng hóa rủi ro với tần suất tối đa 6 tháng một lần nhằm cập nhật chính sách. Với kết quả vi phạm lên tới 32% như hiện nay, chanh leo Việt Nam đang đứng trước ranh giới mong manh của việc bị đưa vào danh sách kiểm soát tăng cường. Khi đó, các điều kiện nhập khẩu sẽ trở nên nghiêm ngặt hơn, đòi hỏi doanh nghiệp phải thích nghi nhanh chóng với những thay đổi pháp lý từ thị trường EU. Việc nắm bắt kịp thời các quy định mới vì vậy trở thành chìa khóa để bảo vệ dòng chảy thương mại nông sản bền vững.

Thực tế cho thấy, khi một sản phẩm nông sản bị đưa vào Phụ lục I, tần suất kiểm tra tại cửa khẩu sẽ tăng lên đáng kể, gây ra sự chậm trễ trong khâu phân phối và cung ứng. Điều này không chỉ làm giảm độ tươi ngon của sản phẩm mà còn gia tăng áp lực lên hệ thống vận hành của cả doanh nghiệp xuất khẩu lẫn các đối tác nhập khẩu chiến lược. Trong trường hợp nghiêm trọng hơn, nếu bị chuyển sang Phụ lục II, mọi lô hàng xuất khẩu bắt buộc phải kèm theo kết quả kiểm nghiệm và chứng thư an toàn thực phẩm. Quy trình này khiến các thủ tục hành chính trở nên phức tạp và tốn kém hơn rất nhiều về cả thời gian lẫn chi phí cho đơn vị kinh doanh.

Giải pháp bảo vệ uy tín và duy trì thị trường xuất khẩu

Để bảo vệ uy tín và duy trì khả năng tiếp cận thị trường đầy tiềm năng nhưng cũng rất khó tính này, các giải pháp đồng bộ cần được triển khai ngay từ gốc rễ. Thương vụ Việt Nam tại Pháp khuyến nghị các doanh nghiệp xuất khẩu, hợp tác xã cùng người sản xuất cần khẩn trương rà soát lại toàn bộ quy trình vận hành thực tế. Chuỗi liên kết từ khâu sản xuất, thu hái đến sơ chế và đóng gói phải được kiểm soát một cách khoa học, nhằm đảm bảo không có bất kỳ sai sót nào xảy ra. Sự minh bạch trong từng công đoạn sẽ giúp kiểm soát chất lượng tốt hơn, đồng thời tạo ra hồ sơ truy xuất nguồn gốc tin cậy đối với các cơ quan kiểm soát.

Trọng tâm của công tác khắc phục chính là việc kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ngay tại các vùng trồng nguyên liệu tập trung quy mô lớn. Người nông dân và các hợp tác xã cần được đào tạo, hướng dẫn cụ thể về danh mục các hoạt chất được phép và bị cấm tại thị trường EU hiện hành. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về giới hạn dư lượng tối đa không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là điều kiện tiên quyết để giữ vững thị phần. Đây cũng là bài học đắt giá trong việc nâng cao ý thức sản xuất nhằm khẳng định giá trị của sản phẩm tự nhiên Việt Nam trên thị trường quốc tế vốn đề cao yếu tố an toàn.

Các cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng hệ thống giám sát chất lượng và đưa ra các cảnh báo sớm cho từng ngành hàng cụ thể. Việc phát hiện sớm các rủi ro về dư lượng ngay từ trong nước sẽ giúp giảm thiểu tối đa thiệt hại kinh tế khi hàng hóa cập cảng các nước thành viên Liên minh châu Âu. Bên cạnh đó, sự hỗ trợ về mặt kỹ thuật cùng việc cập nhật thông tin pháp lý thường xuyên sẽ giúp cộng đồng doanh nghiệp chủ động hơn trong các kế hoạch kinh doanh dài hạn. Chủ động ứng phó với rào cản kỹ thuật từ sớm chính là yếu tố then chốt giúp nông sản Việt duy trì lợi thế cạnh tranh.

Bên cạnh đó, các hiệp hội ngành hàng cần tăng cường kết nối và chia sẻ thông tin về các quy định mới của Ủy ban châu Âu đến từng thành viên trong chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh EU dự kiến tiến hành các đợt rà soát tiếp theo vào nửa cuối năm 2026, quỹ thời gian còn lại không nhiều để thực hiện các điều chỉnh cần thiết về quy trình. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa cơ quan nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để vượt qua các giai đoạn kiểm tra nghiêm ngặt. Đây chính là thời điểm cần sự đồng lòng của toàn ngành nhằm bảo vệ thương hiệu quốc gia trước những biến động không ngừng của thị trường.

Thương vụ Việt Nam tại Pháp cũng nhấn mạnh rằng đây là rào cản kỹ thuật mang tính hệ thống, được áp dụng trên quy mô toàn Liên minh châu Âu chứ không riêng thị trường Pháp. Điều đó đồng nghĩa, nếu một lô hàng bị cảnh báo tại bất kỳ quốc gia thành viên nào, thông tin sẽ ngay lập tức được chia sẻ trên toàn hệ thống cảnh báo nhanh của khối. Vì vậy, doanh nghiệp tuyệt đối không nên chủ quan hay tìm cách né tránh bằng việc chuyển hướng xuất khẩu sang các thị trường ngách khác. Cách tiếp cận hiệu quả nhất vẫn là đối mặt trực diện và giải quyết triệt để các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đứng ở góc độ người sản xuất, việc chuyển đổi sang các mô hình canh tác hữu cơ hoặc áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP được xem là hướng đi bền vững và phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Khi sản phẩm đạt tiêu chuẩn sạch, an toàn, không chỉ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật được kiểm soát tốt mà giá trị thương hiệu cũng được nâng cao rõ rệt. Đây chính là nền tảng để khẳng định vị thế của nông sản Việt Nam, đồng thời xây dựng lòng tin vững chắc với người tiêu dùng quốc tế, đặc biệt là những thị trường khó tính.

Việc rà soát lại chuỗi đóng gói và sơ chế cũng cần được chú trọng nhằm tránh tình trạng nhiễm chéo các hoạt chất độc hại trong quá trình xử lý sau thu hoạch. Trên thực tế, một số vi phạm về dư lượng không xuất phát từ quá trình canh tác mà lại phát sinh ở các khâu bảo quản hoặc sử dụng hóa chất không rõ nguồn gốc. Do đó, việc đầu tư vào hệ thống công nghệ sơ chế hiện đại, cùng với quy trình quản lý chất lượng nghiêm ngặt, là yêu cầu cấp thiết cho sự phát triển dài hạn. Sự chuyên nghiệp trong khâu hậu cần sẽ giúp sản phẩm giữ được chất lượng tốt nhất khi đến tay người tiêu dùng.

Ngoài ra, việc đào tạo nhận thức cho đội ngũ lao động trực tiếp tại các vùng nguyên liệu cũng là yếu tố đặc biệt quan trọng để đảm bảo chất lượng đồng nhất. Người lao động cần hiểu rõ rằng chỉ một sai sót nhỏ trong việc sử dụng thuốc hoặc phân bón không đúng cách cũng có thể làm ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi giá trị. Xây dựng văn hóa sản xuất có trách nhiệm và minh bạch sẽ giúp nông sản Việt vượt qua các rào cản kỹ thuật một cách chủ động và chuyên nghiệp. Nhận thức đúng đắn của người nông dân chính là nền tảng vững chắc cho một nền nông nghiệp xuất khẩu uy tín.

Sự kiên trì trong việc tuân thủ các quy chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm không chỉ giúp chanh leo và thanh long trụ vững tại thị trường EU mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển. Khi đã đáp ứng được những tiêu chuẩn cao nhất, thương hiệu nông sản Việt Nam sẽ từng bước khẳng định vị thế và chiếm được niềm tin từ khách hàng quốc tế. Đây là hành trình tất yếu nếu muốn vươn ra thị trường toàn cầu một cách bền vững, đồng thời gia tăng giá trị kinh tế cho người nông dân.

Chúng ta cần nhìn nhận những cảnh báo nghiêm khắc từ cơ quan chức năng Pháp không chỉ là sức ép, mà còn là “phép thử” đối với năng lực thích ứng của toàn ngành nông nghiệp. Nếu tiếp tục duy trì tư duy sản xuất cũ, rủi ro bị siết chặt kiểm soát sẽ trở thành hiện thực rõ ràng và kéo dài. Ngược lại, khi chuyển dịch dứt khoát sang mô hình sản xuất an toàn, minh bạch và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế, nông sản Việt không chỉ vượt qua rào cản kỹ thuật mà còn có cơ hội định vị lại giá trị trên thị trường toàn cầu. Đây không còn là lựa chọn, mà là con đường bắt buộc để phát triển bền vững.