Tăng trưởng nóng bộc lộ nhiều khoảng trống

Sự bùng nổ của thị trường đã tạo động lực mạnh mẽ cho quá trình chuyển đổi cây trồng, nhưng diện tích tăng quá nhanh cũng kéo theo nhiều hệ quả nghiêm trọng đối với xuất khẩu. Làm rõ quy mô phát triển hiện nay, GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ cho biết diện tích sầu riêng đã tiến sát mốc 200.000 ha, với tốc độ tăng trưởng khoảng 15 - 20% mỗi năm. Ông nhận định giá sầu riêng giảm hiện nay không hoàn toàn do cadimi, bởi thị trường đang bước vào chính vụ và chịu áp lực cạnh tranh lớn với Thái Lan. Tuy nhiên, việc phát hiện cadimi rõ ràng đã tạo thêm áp lực đáng kể đối với hoạt động xuất khẩu.

Đi sâu phân tích nguyên nhân kỹ thuật, tình trạng nhiễm kim loại nặng này không xuất hiện ngẫu nhiên mà là hệ quả của quá trình tích tụ phân bón kéo dài nhiều năm trên nền đất có độ pH thấp. GS.TS Trần Văn Hâu cho biết thêm người dân hiện vẫn có thói quen sử dụng lân đơn với lượng lớn để xử lý ra hoa, trong khi nếu chuyển sang các loại phân có hàm lượng lân dễ tiêu cao như MAP hoặc DAP thì lượng sử dụng có thể giảm đáng kể mà hiệu quả vẫn tương đương.

Bổ sung về nguồn gốc độc chất trong đất, TS Nguyễn Đăng Nghĩa, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam cho rằng nguyên nhân cốt lõi là việc sử dụng phân DAP nhập khẩu có hàm lượng cadimi cao trong thời gian dài. Ngoài ra, tình trạng lạm dụng phân lân và một số loại thuốc bảo vệ thực vật cũng góp phần làm cadimi tích tụ trong đất. Khi đất đã nhiễm kim loại nặng thì rất khó xử lý trong thời gian ngắn.

Phân tích thêm về các tác động ngoại cảnh từ môi trường tự nhiên, TS Nguyễn Đăng Nghĩa nhận định tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng xâm nhập mặn vào cuối mùa khô cũng có thể khiến cadimi trong đất bị đẩy ra mạnh hơn, làm tăng khả năng cây hấp thu kim loại nặng. Ông thẳng thắn cho rằng ngành sầu riêng hiện vẫn tồn tại tình trạng đối phó, khi các cảnh báo đã xuất hiện từ năm ngoái nhưng việc triển khai xử lý lại chưa thực sự quyết liệt.

Từ góc độ quản lý địa phương, ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp cũng thừa nhận tồn dư cadimi trong sầu riêng thực chất là hệ quả của quá trình canh tác kéo dài nhiều năm khiến đất bị ô nhiễm. Vấn đề chỉ thực sự nóng lên khi phía nhập khẩu áp dụng ngưỡng kiểm soát nghiêm ngặt không vượt quá 0,05 mg/kg, từ đó tạo áp lực rất lớn lên cả doanh nghiệp lẫn người sản xuất.

Xây dựng phác đồ điều trị phục hồi

Trước những cảnh báo kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, ngành nông nghiệp đang từng bước định hướng lại dòng sản phẩm nhằm phục hồi chất lượng đất canh tác và bảo đảm tính bền vững cho xuất khẩu. Đề cập tới chiến lược vĩ mô dài hạn, ông Võ Văn Hưng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết Bộ đang định hướng các giải pháp theo hướng khoa học và bền vững hơn. Trong đó, trọng tâm là nghiên cứu cải tạo đất, thay đổi biện pháp canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc bằng chuyển đổi số nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Để hạn chế tình trạng tổn thất dây chuyền khi xuất khẩu, ông Nguyễn Phước Thiện cho biết doanh nghiệp thường gom hàng từ nhiều vùng trồng vào cùng một container. Nếu phát hiện dư lượng vượt chuẩn thì toàn bộ lô hàng đều bị ảnh hưởng. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế quản lý mã số riêng theo từng vùng trồng hoặc từng khu vực đóng gói để truy xuất chính xác nơi vi phạm. Đồng thời, tỉnh cũng đang nghiên cứu xây dựng phác đồ cải tạo đất theo hướng lâu dài.

Đóng góp giải pháp khoa học nhằm cô lập độc chất, GS.TS Trần Văn Hâu nhấn mạnh cadimi trong đất không thể xử lý trong “một sớm một chiều”, bởi chỉ riêng việc nâng pH đất lên mức ổn định cũng có thể mất vài năm. Theo ông, muốn giải quyết tận gốc thì phải thay đổi toàn diện từ quy trình canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào cho tới cải tạo đất lâu dài thông qua bổ sung các chất hữu cơ hoặc than sinh học để cố định kim loại nặng.

Gợi mở một mô hình công nghệ sinh học cụ thể, TS Nguyễn Đăng Nghĩa đề xuất giải pháp ứng dụng biochar, tức than sinh học được tạo ra từ quá trình nhiệt phân sinh khối. Khi đưa vào đất, biochar hoạt động như một “bẫy giữ” kim loại nặng, đồng thời giúp ổn định độ pH và cải thiện độ tơi xốp cho đất. Hiện nay đã có một số mô hình áp dụng thành công khi kết hợp biochar với các loại phân bón chọn lọc không chứa cadimi và đang được nhân rộng cho bà con nông dân.

Đưa ra lộ trình xử lý mang tính khả thi cao, TS Nguyễn Thị Ngọc Trúc, Trưởng Bộ môn Nông học – Viện cây ăn quả miền Nam khẳng định việc kiểm soát cadimi trong đất không quá khó. Theo bà, nông dân chỉ cần tăng cường bón phân hữu cơ, bón vôi, sử dụng thêm canxi và vi sinh để nâng độ pH đất. Nếu áp dụng đúng phương pháp, trong khoảng 6 tháng có thể xử lý được tình trạng nhiễm cadimi trong đất ảnh hưởng tới chất lượng sầu riêng.