Vào giữa thế kỷ 19, vùng đất mà ngày nay là Johannesburg (Nam Phi) vẫn chỉ là những đồng cỏ cằn cỗi và thưa thớt bóng người. Thế nhưng, ẩn sâu bên dưới lớp đất đá khô cằn đó là một kho báu đủ sức xoay chuyển vận mệnh của cả một châu lục.

Kho báu lộ diện từ cú vấp chân tình cờ

Thực tế, vàng không phải là khái niệm quá mới mẻ tại đây. Ngay từ năm 1852, John Henry Davis – một nhà khoáng vật học người xứ Wales – đã phát hiện ra dấu vết của kim loại quý này tại trang trại Pardekraal, cách Johannesburg ngày nay khoảng 30km. Tuy nhiên, thay vì vui mừng, chính quyền Cộng hòa Transvaal lúc bấy giờ lại cảm thấy lo sợ. Họ ép Davis bán lại số vàng và trục xuất ông khỏi đất nước, bởi họ e ngại rằng sự xuất hiện của những kẻ đào vàng sẽ làm lung lay nền cộng hòa non trẻ. Một phát hiện tương tự vào năm 1853 cũng chịu chung số phận bị vùi lấp.

Mọi chuyện chỉ thực sự bùng nổ vào tháng 7/1886. George Harrison, một thợ mỏ người Anh, khi đang dạo bước qua trang trại Langlaagte đã vô tình vấp phải một mỏm đá lạ. Khi đập vỡ tảng đá, Harrison sững sờ thấy những tia sáng lấp lánh bên trong. Đó chính là vàng.

Khác với những lần trước, tin tức lần này lan đi với tốc độ chóng mặt. Chỉ trong vòng một năm, vùng đất chết này đã trở thành thỏi nam châm thu hút hàng nghìn người từ khắp các châu lục, từ Mỹ cho đến tận Australia. Cơn sốt vàng lớn nhất lịch sử nhân loại chính thức được kích hoạt. 

Thành phố mọc lên từ những lô đất tạm bợ

Sự phát triển của Johannesburg là một sự "việt vị" đối với chính quyền Cộng hòa Transvaal (ZAR) của người Boer. Tin rằng cơn sốt này sẽ sớm lụi tàn như bao cuộc tìm kiếm kho báu khác, họ chỉ quy hoạch một khu đất hình tam giác nhỏ hẹp để phân lô bán cho dân nhập cư.

Sự tính toán sai lầm đó đã để lại hệ lụy cho đến tận ngày nay: trung tâm Johannesburg luôn trong tình trạng chật chội vì không có không gian mở rộng. Dù vậy, tốc độ đô thị hóa tại đây vẫn được xem là một kỳ tích. Đến năm 1896, tức là chưa đầy một thập kỷ sau cú vấp của Harrison, Johannesburg đã cán mốc 100.000 dân, soán ngôi Cape Town để trở thành đô thị lớn nhất Nam Phi.

Tuy nhiên, vàng ở Johannesburg không dành cho những kẻ đơn độc với chiếc cuốc trên tay. Do quặng vàng nằm sâu trong lòng đất, việc khai thác đòi hỏi máy móc phức tạp, hóa chất và nguồn lực tài chính khổng lồ. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho các "Randlords" – những ông trùm khai thác vàng.

Phần lớn những nhà tư bản này đến từ các mỏ kim cương ở Kimberley. Nổi bật nhất trong số đó là Cecil John Rhodes, "cha đẻ" của tập đoàn De Beers. Ngay khi đánh hơi thấy mùi vàng, Rhodes đã lập tức có mặt, thành lập Công ty Consolidated Gold Fields và bắt đầu thâu tóm các mỏ khai thác với những khoản đầu tư hàng nghìn bảng Anh.

Dòng vàng chảy vào túi Đế quốc Anh

Đến năm 1898, sản lượng vàng tại đây đã đạt con số kinh ngạc: hơn 4,2 triệu ounce mỗi năm, tương đương giá trị 15 triệu bảng Anh thời bấy giờ. Nhưng dòng tiền khổng lồ này lại đi kèm với những rủi ro chính trị cực lớn.

Tổng thống Paul Kruger của người Boer nhìn thấy mối đe dọa hiện hữu từ dòng người nước ngoài (chủ yếu là người Anh) đang đổ về ngày một đông. Lo sợ quyền kiểm soát của người bản địa bị lung lay, ông Kruger áp đặt các chính sách hà khắc: đánh thuế nặng vào thuốc nổ khai khoáng và tước quyền bầu cử của người nước ngoài trong vòng 14 năm.

Mâu thuẫn lên đến đỉnh điểm khi các chủ mỏ Anh, dưới sự dẫn dắt của Cecil Rhodes, âm mưu lật đổ chính quyền Boer nhưng bất thành. Vết nứt giữa hai bên không thể hàn gắn đã dẫn đến cuộc Chiến tranh Boer lần thứ hai bùng nổ vào tháng 10/1899.

Đây là cuộc chiến tàn khốc, nơi Đế quốc Anh quyết tâm thâu tóm bằng được nguồn tài nguyên quý giá từ tay người Boer. Kết quả cuối cùng không nằm ngoài dự đoán: người Boer đầu hàng vào năm 1902 sau khi ký Hiệp ước Vereeniging. Hai quốc gia độc lập của người Boer biến mất, toàn bộ mỏ vàng rơi vào tay người Anh.

Năm 1910, từ tro tàn của cuộc chiến và sự giàu có của những hầm mỏ, Liên bang Nam Phi được thành lập thông qua việc hợp nhất các vùng lãnh thổ Cape, Natal, Transvaal và Orange Free State. Một quốc gia hiện đại đã ra đời, mang theo hơi thở của khói súng và ánh kim rực rỡ của thứ kim loại đã thay đổi lịch sử thế giới.