Giữa lòng Hà Nội nghìn năm văn hiến, những tuyến phố cổ từ lâu đã trở thành dấu ấn riêng của Thủ đô. Với du khách khi đặt chân tới Hà Nội hay những người đã gắn bó nhiều năm với mảnh đất này, mỗi con đường mang dáng vẻ cổ kính không chỉ là nét đẹp hiện hữu mà còn phản chiếu chiều sâu lịch sử cùng vẻ trầm mặc của đô thị lâu đời.

Trong số những con phố nằm ở khu vực trung tâm, phố Hỏa Lò mang nhiều nét đặc biệt. Khác với nhiều tuyến phố khác của Hà Nội, phố Hỏa Lò chỉ tồn tại duy nhất một địa chỉ là số 1 Hỏa Lò. Chính vì vậy, người dân nơi đây thường nhắc tới bằng câu: "Nhà không số, phố Hỏa Lò”.

Phố Hỏa Lò dài khoảng 165m, rộng 10m, thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm cũ, nằm giữa nhiều tuyến phố lớn như Hai Bà Trưng, Quán Sứ và Thợ Nhuộm. Trên con phố này, địa chỉ duy nhất là số 1 Hỏa Lò, nơi từng đặt nhà tù Hỏa Lò nổi tiếng - một chứng tích lịch sử gắn liền với Hà Nội.

Phố Hỏa Lò dài khoảng 165m, rộng 10m. Ảnh minh họa

Nhà tù Hỏa Lò từng bị ví như “địa ngục trần gian”, do thực dân Pháp xây dựng năm 1896 trên phần đất thôn Phụ Khánh, tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương, tỉnh Hà Nội. Khu vực này trước đây có nhiều lò đun bếp nên người dân quen gọi là Hỏa Lò. Trong khi đó, chính quyền thực dân Pháp đặt tên tuyến phố là Rue de Prison, tức phố Nhà Tù.

Đến năm 1899, dù chưa hoàn thiện toàn bộ, nhà tù Hỏa Lò đã được đưa vào sử dụng để giam giữ những người yêu nước bị thực dân Pháp bắt giữ. Qua nhiều năm, nơi đây tiếp tục được mở rộng với các khu giam giữ tù thường phạm từ nhiều tỉnh, khu xà lim dành cho tù nhân chính trị và cả khu giam tù nhân người Pháp với điều kiện tốt hơn. Trước cổng nhà tù, thực dân Pháp còn đặt máy chém nhằm hành quyết các chiến sĩ cách mạng.

Không chỉ là nơi ghi dấu tội ác của thực dân xâm lược, Hỏa Lò còn là biểu tượng cho ý chí kiên cường của những người con đất Việt. Nhiều chiến sĩ cách mạng từng bị giam cầm tại đây như Phan Bội Châu, Nguyễn Thái Học, Nguyễn Đức Cảnh, Hoàng Văn Thụ, Lương Khánh Thiện, Trường Chinh...

Năm 1993, nhà tù Hỏa Lò được tháo dỡ để nhường chỗ cho một công trình hiện đại, từng là tòa tháp cao nhất Hà Nội vào cuối thế kỷ XX. Tuy nhiên, một phần di tích vẫn được giữ lại nhằm lưu giữ dấu tích lịch sử về những năm tháng đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng. Đến năm 1998, nơi đây được công nhận là Di tích cấp Quốc gia, trở thành điểm đến quan trọng trong hành trình tìm hiểu lịch sử Hà Nội.

Trong khuôn viên di tích hiện nay có đài tưởng niệm được xây dựng nhằm tái hiện những năm tháng lao tù khắc nghiệt và tưởng nhớ các chiến sĩ cách mạng đã hy sinh.

Ngày nay, nhà tù Hỏa Lò trở thành di tích cách mạng, lưu giữ nhiều hiện vật và hình ảnh phản ánh tội ác của thực dân Pháp, đồng thời tôn vinh tinh thần đấu tranh kiên cường, mưu trí, dũng cảm của những người yêu nước và các đảng viên cộng sản ưu tú.

Ngày 30/1/2011, Nhà nước ban hành Quyết định số 161/QĐ-CTN phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho tập thể chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày tại nhà lao Hỏa Lò trong giai đoạn 1930-1954.

Không chỉ là một di tích lịch sử đặc biệt của Hà Nội, Hỏa Lò còn là “địa chỉ đỏ” góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng cho nhiều thế hệ hôm nay và mai sau.