Cơ chế quản lý an toàn thực phẩm theo Luật An toàn thực phẩm năm 2010 hiện nay ghi nhận sự tham gia của ba đơn vị gồm Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND các cấp. Dù tạo được sự phối hợp đa ngành trong thời gian đầu, mô hình này dần bộc lộ nhiều bất cập trước sự phát triển nhanh chóng của thị trường và các chuỗi cung ứng thực phẩm phức tạp.

Phát biểu tại hội thảo góp ý dự thảo hồ sơ Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tổ chức chiều 31/7, TS Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), cho rằng mô hình hiện hành được ví như "mâm cơm ba bộ quản lý". Thực tế triển khai cho thấy việc phân chia lĩnh vực quản lý đôi khi tạo ra những khoảng trống hoặc sự chồng chéo, nhất là đối với các nhóm sản phẩm nằm ở vùng giao thoa.

Hiện nay, Bộ Chính trị đã giao Bộ Y tế chủ trì xây dựng đề án thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Dự thảo luật lần này - gồm 8 chương, 71 điều (giảm 3 chương và 1 điều so với luật hiện hành) - đã thể hiện rõ định hướng cải cách bộ máy. Theo đó, Bộ Y tế đóng vai trò là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm chính; các bộ, ngành và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện. Các chức năng, nhiệm vụ phân công chi tiết sẽ được cụ thể hóa bằng nghị định hướng dẫn sau khi đề án được thông qua.

"Mục tiêu là xây dựng hệ thống quản lý thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Các bộ vẫn chịu trách nhiệm ở lĩnh vực chuyên ngành, trong khi chính quyền địa phương, đặc biệt cấp tỉnh và cấp xã, giữ vai trò trực tiếp quản lý thị trường", ông Thịnh nói.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết của cải cách, PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ sinh học và công nghệ thực phẩm (Đại học Bách khoa Hà Nội), nhận định việc tập trung đầu mối sẽ giúp giảm chồng chéo trong quản lý, thống nhất trách nhiệm, tăng hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan và xử lý nhanh các vi phạm, qua đó bảo đảm an toàn thực phẩm tốt hơn cho người dân.

Thực tiễn áp dụng tại địa phương cũng cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Đánh giá về hiệu quả hoạt động, bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, nhận định "thống nhất đầu mối là điều kiện để chuyển từ mô hình xử lý theo vụ việc sang quản lý dựa trên nguy cơ và theo chuỗi cung ứng". Theo bà, nếu mỗi khi xảy ra sự cố vẫn phải xác định lại trách nhiệm giữa nhiều cơ quan thì việc kiểm soát theo chuỗi sẽ khó đạt hiệu quả.

Nối tiếp thành công từ mô hình Sở An toàn thực phẩm TP.HCM sau giai đoạn thí điểm, ông Chu Quốc Thịnh cho biết dự kiến sẽ thành lập Sở An toàn thực phẩm tại Hà Nội và 32 chi cục an toàn thực phẩm tại 32 tỉnh, thành phố trực thuộc Sở Y tế.

"Mục tiêu tới đây là hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Trong đó ở Trung ương, cơ quan đầu mối đặt tại Bộ Y tế là Cục An toàn thực phẩm Việt Nam. Ở tuyến quản lý thấp hơn (UBND cấp xã) sẽ có tổ công tác liên ngành về an toàn thực phẩm, gồm các cán bộ của phòng văn hóa xã hội/phòng an toàn thực phẩm và công an, phòng kinh tế, trạm y tế. Cùng đồng thời với 3 cấp quản lý này, tại Trung ương có Ban Chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm cấp Trung ương; tại tuyến tỉnh có ban chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm cấp tỉnh và tuyến xã, phường cũng có ban chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm", ông Thịnh nêu.

Quản lý xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị và chuyển đổi phương thức hậu kiểm

Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết dự thảo luật đang được tập trung hoàn thiện để trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10/2026, xoay quanh 4 nhóm chính sách lớn: quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi; cải cách phương thức quản lý và kiểm tra; số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm; nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và các mô hình cung cấp suất ăn sẵn.

Trong đó, việc chuyển đổi tư duy từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị" được xác định là thay đổi mang tính nền tảng. Quá trình kiểm soát sẽ bao phủ xuyên suốt từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông cho đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Nói về định hướng này, ông Chu Quốc Thịnh chia sẻ: "Mục tiêu của giải pháp này là quản lý an toàn thực phẩm từ nông trại đến bàn ăn. Nếu đầu vào tốt thì đầu ra tốt. Thực hành canh tác tốt sẽ đảm bảo an ninh lương thực, an toàn, bảo vệ người tiêu dùng. Hiện nay, Bộ Công an và Bộ Công Thương đang tăng cường phối hợp kiểm tra, xử lý vi phạm theo chuỗi cung ứng, tập trung vào các điểm nóng như chợ đầu mối, kho lạnh, cơ sở giết mổ và các nền tảng thương mại điện tử".

Ở góc độ chuyên môn cơ sở, một chuyên gia có nhiều năm kinh nghiệm trong quản lý thực phẩm tại tuyến y tế cơ sở đánh giá hoạt động giám sát hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên các kế hoạch kiểm tra định kỳ, các đoàn thanh tra và xử phạt vi phạm. Tuy nhiên, trước số lượng rất lớn cơ sở sản xuất, kinh doanh và hộ nhỏ lẻ, lực lượng chức năng khó lòng bao quát toàn diện.

"Kiểm tra, xử phạt chỉ là khâu cuối của chuỗi quản lý. Muốn quản lý hiệu quả và bền vững phải kiểm soát ngay từ đầu vào, từ nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, vận chuyển đến kinh doanh. Mỗi khâu phải có đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng", vị này nhận định.

Song song với quản lý theo chuỗi, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tạo ra đột phá lớn khi chuyển hướng mạnh mẽ sang công tác hậu kiểm dựa trên công nghệ số và phân tích nguy cơ. Việc ứng dụng dữ liệu giúp cơ quan quản lý xác định chính xác các nhóm sản phẩm, cơ sở hoặc khu vực có nguy cơ cao để tập trung nguồn lực kiểm tra trọng tâm, tránh kiểm tra dàn trải gây phiền hà cho doanh nghiệp. Các quy chuẩn kỹ thuật như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 được khuyến khích áp dụng rộng rãi, trong khi chuẩn GMP tiếp tục là bắt buộc với sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Góp ý về công tác hậu kiểm, bà Phạm Khánh Phong Lan cho rằng khi đã xác định hậu kiểm quan trọng hơn tiền kiểm thì dự thảo luật cần phải quy định cụ thể hơn. “Tiền kiểm kỹ đến bao nhiêu đi chăng nữa nhưng hậu kiểm không tương xứng thì sẽ không có hiệu quả”, bà Lan nói.

Bà Lan kiến nghị công tác hậu kiểm cần được quy định chi tiết trong luật, đặc biệt trong bối cảnh không còn lực lượng thanh tra chuyên ngành mà chuyển sang kiểm tra. Lực lượng thi hành công vụ đang chịu nhiều áp lực về nhân lực, biên chế và thẩm quyền, đòi hỏi phải có những biện pháp kiểm tra hữu hiệu hơn đi kèm quy định rõ ràng về thẩm quyền xử lý.

Bổ sung công cụ số hóa và tăng mạnh chế tài răn đe vi phạm

Để công tác hậu kiểm và quản lý chuỗi đạt hiệu quả thực chất, việc xây dựng hệ thống dữ liệu số liên thông được xem là công cụ cốt lõi. Một chuyên gia phân tích rằng giải pháp lâu dài là ứng dụng công nghệ để số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Mỗi hộ kinh doanh, cơ sở sản xuất cần có một "định danh điện tử", tương tự như mô hình quản lý của VNeID, giúp cơ quan chức năng dễ dàng truy xuất nguồn gốc, xác định giá bán, nghĩa vụ thuế (nếu có) và trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

"Nếu chuỗi quản lý được kết nối liên thông thì chỉ cần truy theo hóa đơn là có thể xác định được nguồn gốc thực phẩm cũng như trách nhiệm của từng mắt xích. Quản lý được hóa đơn cũng đồng nghĩa quản lý được nguồn gốc", vị này cho biết.

Cùng với đó, chuyên gia này cũng nhấn mạnh việc chuyển dịch sang mô hình quản lý có sự tham gia tích cực từ xã hội và người tiêu dùng. Các kênh tiếp nhận phản ánh ứng dụng công nghệ sẽ giúp người dân dễ dàng báo cáo vi phạm tại các bếp ăn tập thể, quán ăn hay cơ sở kinh doanh. "Ý kiến của khách hàng là nguồn dữ liệu rất quan trọng. Khi người tiêu dùng phản ánh, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở để kiểm tra, xử lý. Lâu dần, các cơ sở muốn tồn tại buộc phải tuân thủ quy định và nâng cao chất lượng phục vụ", vị này phân tích.

Bên cạnh các giải pháp công nghệ và quản lý, dự thảo luật dự kiến siết chặt kỷ cương thị trường bằng việc tăng mạnh các khung phạt hành chính và xử lý hình sự. Bộ Y tế đề xuất nâng mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm an toàn thực phẩm lên tới 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức – gấp 10 lần so với quy định hiện hành.

Ngoài hình thức phạt tiền, các tổ chức, cá nhân vi phạm còn phải đối mặt với nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả. Dự thảo cũng quy định rõ các biện pháp xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm. Sự kết hợp giữa bộ máy quản lý thống nhất, phương thức hậu kiểm thông minh và chế tài xử lý nghiêm khắc hứa hẹn sẽ tạo nên bước ngoặt lớn trong công tác bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng thời gian tới.