Trong lịch sử văn học cách mạng Việt Nam, số nhà văn mang quân hàm Thiếu tướng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Trong nhóm đặc biệt ấy, nhà văn Văn Phác thuộc lớp người đi trước, gắn đời mình với cả chiến trường lẫn văn đàn suốt nhiều thập niên.

Vị tướng đặt nền móng cho Văn nghệ Quân đội

Nhà văn Văn Phác tên đầy đủ là Trần Văn Phác, từng sử dụng các bút danh Trương Nam Hương, Trần Hương Nam và Tám Trần. Ông sinh năm 1926 tại Lý Thường Kiệt, Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên. 

Năm 19 tuổi, ông tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp, trực tiếp có mặt trong đội quân bảo vệ lễ Độc lập ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập”, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Văn Phác gia nhập Quân đội Nhân dân Việt Nam theo đơn vị giải phóng quân của tướng Vương Thừa Vũ. Nhận thấy khả năng viết lách của người lính trẻ, quân đội điều ông sang làm báo Khu Hai kháng chiến. Chính ủy Văn Tiến Dũng khi đó từng đề nghị nhà báo Xuân Thủy trực tiếp hướng dẫn thêm về nghề báo cho Văn Phác trước khi ông chuyển sang làm báo Liên khu Ba rồi đảm nhiệm công tác chính trị ở mặt trận Tây Tiến.

Năm 1949, sau khi hoàn thành khóa học đầu tiên của trường Nguyễn Ái Quốc, Văn Phác được điều động giữ chức Chủ nhiệm Chính trị Trung đoàn Sông Lô, tham gia chiến dịch giải phóng Cao Bắc Lạng - chiến dịch lớn đầu tiên của quân đội ta thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Đến năm 1954, ông thuộc biên chế Sư đoàn 312, trực tiếp tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ. Sau chiến thắng lịch sử, Văn Phác trở về tiếp quản Thủ đô và được giao giữ cương vị Chủ nhiệm đầu tiên của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, đồng thời đảm nhiệm chức Tổng Biên tập báo Quân đội nhân dân.

Cái duyên của Văn Phác với văn chương đến khá đặc biệt. Từ năm 1952, ở chiến khu Việt Bắc đã có tờ “Sinh hoạt Văn nghệ Quân đội”, phát hành nội bộ nhằm hướng dẫn phong trào văn nghệ quần chúng trong quân đội. Sau ngày tiếp quản Hà Nội năm 1954, Bộ Quốc phòng chuyển về làm việc tại thành cổ Hoàng Diệu. Các cơ quan báo chí, văn nghệ của Tổng cục Chính trị được bố trí tại phố Lý Nam Đế.

Trong bối cảnh đó, Tạp chí Văn nghệ Quân đội chính thức ra đời năm 1957 tại ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế - địa chỉ được nhiều thế hệ văn nghệ sĩ xem như “mái nhà văn chương” của văn học quân đội Việt Nam. Ban biên tập đầu tiên quy tụ nhiều tên tuổi lớn như Thanh Tịnh, Vũ Cao, Hữu Mai, Hồ Phương, Nguyễn Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Trọng Oánh, Lưu Trùng Dương, Mai Văn Hiến, Đỗ Nhuận…

Với vai trò Chủ nhiệm đầu tiên giai đoạn 1957-1963, Văn Phác là người trực tiếp xây dựng nền nếp hoạt động, định hình phong cách và đời sống nghề nghiệp cho tạp chí. Dưới sự dẫn dắt của ông, Văn nghệ Quân đội dần trở thành diễn đàn văn học có uy tín lớn. Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, tạp chí xuất hiện ở hầu khắp các mặt trận. Bộ đội đọc Văn nghệ Quân đội trên đường hành quân, trong hầm dã chiến, bên cánh võng hay giữa hai trận đánh. Nhiều cuốn tạp chí bị xém lửa bom, thấm máu vẫn được chuyền tay nhau đọc.

Từ mái nhà số 4 Lý Nam Đế, nhiều nhà văn trưởng thành và sau này trở thành tên tuổi lớn của văn học Việt Nam như Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Hồ Phương, Hữu Thỉnh, Xuân Thiều, Thu Bồn, Lê Lựu, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Khắc Trường, Trung Trung Đỉnh…

Từ vị tướng quân đội đến Bộ trưởng Bộ Văn hóa

Tưởng như cuộc đời binh nghiệp đã khép lại sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, nhưng cuối năm 1964, Văn Phác tiếp tục được điều động vào chiến trường miền Nam bằng tàu không số.

Tại đây, ông lấy bí danh Tám Trần - cái tên gắn bó với ông hơn 10 năm hoạt động tại Nam Bộ. Văn Phác lần lượt đảm nhiệm các cương vị Chánh Văn phòng Quân ủy miền, Bí thư riêng của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Chủ nhiệm Cục Chính trị Quân Giải phóng và Chính ủy Quân đoàn 232 trong chiến dịch Hồ Chí Minh. Ông từng làm việc bên cạnh nhiều nhân vật lịch sử nổi tiếng như Nguyễn Chí Thanh, Phạm Hùng, Hoàng Văn Thái, Nguyễn Thị Định…

Những năm tháng chiến trường đã mang đến cho Văn Phác lượng chất liệu lớn để sáng tác. Sở trường của ông là thể loại bút ký với lối viết giàu tính tư liệu, bám sát đời sống chiến đấu của quân và dân trong hai cuộc kháng chiến. Ngay từ thời chống Pháp, ông đã có tác phẩm “Trong khói lửa”, được nhà văn Nguyễn Công Hoan viết lời tựa. Sau này, ông tiếp tục ghi dấu với các tác phẩm “Từ mùa Thu ấy”, “Một mùa Xuân rực rỡ”, “Còn mãi với thời gian”…

Đặc biệt, dưới bút danh Trần Hương Nam, ông để lại dấu ấn với tác phẩm “Không còn con đường nào khác”, khắc họa cuộc đời nữ tướng Nguyễn Thị Định trong kháng chiến chống Mỹ. 

Sau ngày đất nước thống nhất, Văn Phác được phong quân hàm Thiếu tướng, giữ chức Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam. Bước sang thời kỳ Đổi mới, ông được điều động sang lĩnh vực văn hóa, lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Thứ trưởng rồi Bộ trưởng Bộ Văn hóa giai đoạn 1987-1990.

Trong thời gian phụ trách ngành văn hóa, Văn Phác là một trong những người thúc đẩy việc phục hồi các lễ hội truyền thống sau nhiều năm gián đoạn. Ông xem đây là một phần di sản văn hóa cần được gìn giữ và phát huy. Ông cũng chú trọng công tác bảo tồn di tích lịch sử, quan tâm tới việc thiết kế các bằng công nhận di tích theo phong cách mỹ thuật cổ truyền nhằm tăng tính biểu trưng và sự trang trọng.

Là người trưởng thành từ văn chương, Văn Phác được nhiều văn nghệ sĩ đánh giá là nhà quản lý có sự thấu hiểu giới sáng tác. Ông biết lắng nghe, trân trọng tác phẩm và những đóng góp của nghệ sĩ đối với đời sống văn hóa.

Ngoài lĩnh vực quân đội và văn hóa, ông còn đảm nhiệm nhiều trọng trách như Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa V, VI; Đại biểu Quốc hội khóa VIII; Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội; Chủ tịch Hội Cựu chiến binh TP. Hà Nội.

Đám cưới giản dị trước ngày tiếp quản Thủ đô

Bên cạnh sự nghiệp quân ngũ và văn chương, cuộc sống riêng của Văn Phác cũng được nhiều đồng nghiệp nhắc lại với sự trân trọng.

Theo nhà thơ Đặng Vương Hưng, cuối năm 1946, trong thời gian làm báo Khu Hai kháng chiến tại Sơn Tây, Văn Phác quen biết gia đình nhà giáo Lê Nhiên - Chủ tịch lâm thời huyện Phúc Thọ. Các con trai của nhà giáo Lê Nhiên đều là bộ đội và thường mời Văn Phác về nhà chơi.

Nhà giáo Lê Nhiên rất quý mến người lính trẻ làm báo này và từng có ý định mai mối cho ông, nhưng chiến tranh khiến gia đình phải tản cư.

Nhiều năm sau, khi công tác tại Sư đoàn 312, Văn Phác gặp lại gia đình nhà giáo Lê Nhiên ở Bến Then (Phú Thọ). Khi ấy, con gái ông Lê Nhiên là bà Lê Thị Quế Hương đã trưởng thành. Nhận thấy đôi trẻ có tình cảm với nhau, nhà giáo Lê Nhiên chủ động ngỏ lời gả con gái.

Được sự ủng hộ của đồng đội Sư đoàn 312, một đám cưới giản dị nhưng trang trọng được tổ chức tại trường học xóm Ngọc Đèn, Bến Then ngay trước ngày tiếp quản Thủ đô.

Năm 1956, vợ chồng Văn Phác sinh con trai đầu lòng Trần Trung Tín. Ba năm sau, họ có thêm người con trai thứ hai Trần Việt Thắng. Năm 1974, sau Hiệp định Paris, trong lần từ chiến trường miền Nam trở ra họp rồi tranh thủ về thăm nhà, vợ chồng ông sinh thêm người con trai út Trần Hoài Nam.

Trong ba người con, ông Trần Việt Thắng nối nghiệp cha theo binh nghiệp, công tác tại Bộ Quốc phòng. Ông Trần Trung Tín từng là Chánh Văn phòng Cục Điện ảnh, Bộ Văn hóa - Thông tin; còn ông Trần Hoài Nam làm việc tại sân bay quốc tế Nội Bài.

Trong những năm Văn Phác “đi B”, bà Lê Thị Quế Hương một mình nuôi dạy con cái và chăm lo gia đình. Tại khu tập thể 16A Lý Nam Đế khi ấy có nhiều gia đình cùng hoàn cảnh. Những người vợ có chồng đi chiến trường dài ngày thường được gọi bằng cái tên “Tổ phòng không” - cách gọi vừa mang nghĩa động viên, vừa nói lên sự kiên cường của hậu phương thời chiến.

Sau này, Văn Phác nhiều lần tâm sự với bạn bè rằng ông mang ơn vợ vì đã thay chồng nuôi dạy các con khôn lớn. Trước khi nghỉ hưu, bà Lê Thị Quế Hương giữ chức Phó Chủ tịch Công đoàn Đường sắt Việt Nam.

Nhiều nhà văn từng làm việc với Văn Phác đều có chung nhận xét rằng ông là người hiền lành, gần gũi và sống tình nghĩa. Dù còn đương chức hay đã nghỉ hưu, ông vẫn được giới văn nghệ sĩ xem như một người anh cả. Ông luôn quan niệm phải có trách nhiệm với công việc và với những người cộng sự của mình.

Nhà văn Nguyễn Khải từng gửi thiệp chúc Tết cho Văn Phác với những dòng đầy xúc động: “Đó là những năm tháng sống trong sáng nhất, lý tưởng nhất, đẹp nhất của một đời người”.

Văn Phác có thói quen lưu giữ thư từ, bài báo, những bài viết hay như một cách trân trọng tình cảm của bạn bè, đồng nghiệp. Trong cuốn “Văn Phác tuyển tập”, nhiều lá thư của các văn nghệ sĩ, trí thức nổi tiếng như Văn Cao, Quang Dũng, Nguyễn Khải, Lưu Hữu Phước, Đặng Thái Sơn, Đặng Nhật Minh… đã được công bố.

Sau hơn nửa thế kỷ cống hiến cho cách mạng, quân đội và văn hóa nước nhà, năm 1997, Văn Phác được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Năm 2012, nhà văn Văn Phác qua đời ở tuổi 86, khép lại hành trình của một thế hệ nghệ sĩ - chiến sĩ trưởng thành từ chiến tranh, dành gần trọn cuộc đời cho quân đội, văn chương và văn hóa Việt Nam.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Văn Phác, chuyện bây giờ mới kể… - Báo Nhân Dân điện tử

- Nhà văn Văn Phác, một phác thảo gần - Báo Đại đoàn kết

- Trần Văn Phác: Một nhà văn trong một vị tướng, một bộ trưởng - Báo Thể thao & Văn hóa

- Nhà văn mang hàm Thiếu tướng quê Hưng Yên: Từng tham gia bảo vệ Bác Hồ tại Ba Đình, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Báo Dân Việt

- 3 nhà văn Việt Nam mang hàm thiếu tướng: 1 người từng bảo vệ Chủ tịch Hồ Chí Minh - Báo Dân Việt