Nhà thơ, nhà văn hóa lớn của Việt Nam

Nguyễn Đình Chiểu là nhà văn hóa, nhà thơ lớn, người thầy giáo, thầy thuốc mẫu mực của dân tộc Việt Nam được UNESCO vinh danh. Theo nhiều sử liệu, ông sinh ngày 1/7/1822 tại làng Tân Thới, tỉnh Gia Định (nay là TP. Hồ Chí Minh). 

Cha của ông tên Nguyễn Đình Huy, người xã Bồ Điền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay là TP. Huế), làm thư lại Ty Văn hàn của Tổng trấn Lê Văn Duyệt. Mẹ ông tên là Trương Thị Thiệt, người Gia Định. 

Sinh ra và lớn lên trong thời kỳ xã hội nhiều biến động, Nguyễn Đình Chiểu sớm thấu hiểu hoàn cảnh đất nước, thương xót cho nhân dân lầm than. Chính vì thế, ông là tấm gương tiêu biểu về tinh thần yêu nước và khí tiết của người trí thức.

Năm 1843, Nguyễn Đình Chiểu thi đỗ Tú tài tại trường thi Gia Định. Đến năm 1849, ông ra Huế để chờ dự kỳ thi Hội. Tuy nhiên, khi chưa kịp dự thi thì nhận tin mẹ qua đời nên vội vã quay trở về chịu tang. Vì quá đau buồn, ông lâm bệnh nặng rồi bị mù cả hai mắt. Biến cố này đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời ông.

Sau khi lo tròn chữ hiếu, Nguyễn Đình Chiểu trở về Gia Định, mở lớp dạy học và hành nghề bốc thuốc chữa bệnh cứu người. Với kiến thức và nhân cách của mình, ông được nhân dân kính trọng gọi là “Đồ Chiểu”. Một học trò của ông là Lê Tăng Quýnh đã cảm phục hoàn cảnh và nhân cách của thầy nên se duyên cho em gái mình là bà Lê Thị Điền, cả hai nên vợ nên chồng.

Năm 1859, khi thực dân Pháp chiếm thành Gia Định, Nguyễn Đình Chiểu cùng gia đình rời về quê vợ ở làng Thanh Ba, huyện Cần Giuộc, Long An (nay thuộc tỉnh Tây Ninh). Khi chiến sự lan rộng và Cần Giuộc cũng rơi vào tay quân Pháp, ông tiếp tục rời đi, tìm đến vùng Ba Tri (Bến Tre cũ, nay thuộc Vĩnh Long) để sinh sống. Trong suốt quãng thời gian này, ông kiên quyết không hợp tác với chính quyền thực dân, giữ vững khí tiết của một nhà nho yêu nước.

Dù thực dân Pháp tìm mọi cách lôi kéo, mua chuộc, Nguyễn Đình Chiểu vẫn từ chối. Cả đời, ông sống thanh bạch, tận tâm dạy học, chữa bệnh cho dân và dùng thơ văn như một vũ khí tinh thần để cổ vũ lòng yêu nước, khơi dậy ý chí chống ngoại xâm trong nhân dân và giới sĩ phu đương thời.

Ông qua đời vào tháng 7/1888 tại Ba Tri, tỉnh Bến Tre cũ. Sự ra đi của nhà giáo, người thầy thuốc mẫu mực khiến nhiều người tiếc thương. Ngày đưa tang ông, cả cánh đồng An Bình Đông như phủ trắng khăn tang của những người dân đến tiễn biệt. 

Hiện nay, phần mộ của Nguyễn Đình Chiểu được đặt trong khu Di tích Quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu tại Bến Tre cũ. Nơi còn có phần mộ của bà Lê Thị Điền và Nữ sĩ Sương Nguyệt Anh - con gái ông, người được biết đến là nữ chủ bút đầu tiên của Việt Nam, góp phần tiếp nối tinh thần học thuật và cống hiến của gia đình.

Ngày 1/7/2022, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) vinh danh Nguyễn Đình Chiểu là Danh nhân Văn hóa Thế giới, nhân 200 năm ngày sinh của ông (1/7/1882 - 1/7/2022).

Nhà thơ mù dùng bút để đánh giặc

Trong suốt cuộc đời mình, Nguyễn Đình Chiểu đã gắn bó với nghề dạy học, bốc thuốc chữa bệnh và sáng tác văn chương. Đặc biệt, với ông, văn thơ là cách cống hiến cho đời, thể hiện lý tưởng nhân sinh và tinh thần yêu nước sâu sắc. 

Một trong những câu thơ nổi tiếng, thể hiện rõ quan điểm của ông chính là: 

Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm

Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà

(Trích tác phẩm Lục Vân Tiên).

Sự nghiệp văn học của Nguyễn Đình Chiểu chủ yếu được viết bằng chữ Nôm, ngoài ra còn có một số bài thơ bằng chữ Hán. 

Ông để lại nhiều tác phẩm thuộc các thể loại khác nhau, trong đó nổi bật nhất là truyện thơ và văn tế. Có thể kể đến những tác phẩm tiêu biểu như truyện thơ Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp cùng các bài văn tế nổi tiếng như Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh và một số bài thơ điếu dành cho các nhân vật đương thời.

Trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác, Lục Vân Tiên được xem là tác phẩm tiêu biểu và có sức ảnh hưởng lớn nhất. Đây là một truyện thơ kể lại hành trình của nhân vật Lục Vân Tiên thông qua hình thức tự sự bằng thơ. Tác phẩm đề cao các giá trị đạo đức truyền thống như trung, hiếu, tiết, nghĩa, đồng thời thể hiện quan niệm rõ ràng về cái thiện và cái ác: Ca ngợi điều tốt đẹp, chính nghĩa và phê phán mạnh mẽ cái xấu, cái ác trong xã hội.

Là một tác phẩm tiêu biểu trong lịch sử thơ ca Việt Nam, Lục Vân Tiên được biết đến với dung lượng khá lớn, với nhiều nguồn ghi nhận khác nhau nhưng nhìn chung tác phẩm gồm hơn 2.000 câu thơ Nôm. 

Đến nay, tác phẩm này vẫn được độc giả, giới chuyên môn quan tâm và giới thiệu ở nhiều quốc gia. Đặc biệt, vào năm 2016, bộ Lục Vân Tiên cổ tích truyện được xuất bản bằng 3 ngôn ngữ Việt, Anh và Pháp dưới dạng truyện tranh màu. Ấn phẩm này có nguồn gốc từ ý tưởng của Eugène Gibert, một sĩ quan người Pháp từng công tác tại Việt Nam vào thế kỷ XIX. Trong thời gian này, ông đặc biệt yêu thích tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu và đã cùng cộng sự thực hiện bản chép tay song ngữ Nôm - Pháp kèm minh họa trong giai đoạn 1895-1897.

Sau khi trở về Pháp, năm 1899, Eugène Gibert đã trao tặng bản thảo này cho Thư viện Viện Pháp. Tuy nhiên, suốt hơn một thế kỷ, tài liệu quý giá này ít được chú ý cho đến khi được Giáo sư Phan Huy Lê phát hiện vào năm 2011. Từ đó, các học giả Việt Nam và Pháp đã phối hợp nghiên cứu, làm rõ giá trị lịch sử và văn học của bộ bản thảo.

Sau quá trình nghiên cứu, bộ sách đã được xuất bản, góp phần đưa Lục Vân Tiên đến gần hơn với độc giả quốc tế và khẳng định giá trị bền vững của tác phẩm trong kho tàng văn học Việt Nam.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Nguyễn Đình Chiểu - Nhà văn hóa lớn, nhà thơ yêu nước tiêu biểu của Việt Nam - Vietnam+

Di tích lịch sử Mộ và Khu tưởng niệm Nguyễn Đình Chiểu - Cục Di sản Văn hóa.