Học giả tiêu biểu của Việt Nam vào thế kỷ XIX

Trương Vĩnh Ký (1837-1898) còn được biết đến với tên gọi Petrus Ký, là một trong những học giả tiêu biểu của Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX. Ông nổi tiếng với vốn tri thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như ngôn ngữ, văn hóa, giáo dục, lịch sử và khoa học xã hội.

Với khả năng sử dụng thành thạo 26 ngoại ngữ, Trương Vĩnh Ký từng được tấn phong Giáo sư Viện sĩ Pháp và được ghi danh trong Bách khoa Tự điển Larousse. Năm 1874, ông được thế giới bình chọn là “nhà bác học về ngôn ngữ”, đồng thời nằm trong danh sách 18 nhà bác học thế giới của thế kỷ XIX.

Theo nhiều tư liệu, Trương Vĩnh Ký bộc lộ tư chất thông minh từ rất sớm. Khi mới 3 tuổi, ông đã thuộc Tam Kinh, 4 tuổi bắt đầu học viết, đến 5 tuổi theo học chữ Nho, chữ Nôm. Chỉ sau vài năm, ông đã đọc thông Tứ thư, Ngũ kinh, ghi nhớ nhiều thơ Đường, thơ Tống và thuộc nhiều bài ca dao dài.

Năm 1846, Trương Vĩnh Ký được gửi đến học tiếng Latin và tiếng Pháp với một người Pháp tên Borelle, tên Việt là Thừa Hòa, tại Cái Nhum, Vĩnh Long. Sau đó, việc học hành của ông tiếp tục được một người Pháp khác là Bouilleaux, tên Việt là Cố Long hỗ trợ chăm lo.

Đến năm 1848, khi 11 tuổi, Trương Vĩnh Ký được đưa sang học tại chủng viện Pinhalu ở Phnom Penh, Campuchia. Trong lớp học có 25 học sinh đến từ nhiều quốc gia châu Á như Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar, Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ, ông là học sinh nhỏ tuổi nhất. Việc học tập và sinh hoạt trong môi trường đa ngôn ngữ đã giúp Trương Vĩnh Ký sớm sử dụng thành thạo nhiều ngoại ngữ trong khu vực.

Ngoài chương trình học chính khóa, ông còn tự nghiên cứu ngoại ngữ qua sách và từ điển trong thư viện. Theo các nhà ngôn ngữ học đương thời, Trương Vĩnh Ký đã tự tìm ra những quy luật tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ để rút ngắn thời gian học tập. Kết thúc khóa học tại Pinhalu, ông được đánh giá là học sinh xuất sắc nhất lớp và được chọn tiếp tục sang Penang, Malaysia để học nâng cao.

Trong thời gian học tại Penang, Trương Vĩnh Ký tiếp tục tự học thêm tiếng Nhật và tiếng Ấn bằng phương pháp sưu tầm báo cũ, đối chiếu ngữ pháp và phân tích cấu trúc ngôn ngữ. Nhà nhiếp ảnh người Anh J.Thomson trong tác phẩm “Mười năm du lịch Trung Quốc và Đông Dương” từng viết: “Một lần đến thăm Trương Vĩnh Ký, tôi thấy ông đang biên soạn sách Phân tích so sánh các ngôn ngữ chủ yếu trên thế giới. Đây là công trình mà ông đã dành nhiều năm lao động miệt mài. Xung quanh ông là vô số sách quý và hiếm được sưu tầm từ châu Âu và châu Á...”.

Đến năm 25 tuổi, Trương Vĩnh Ký đã có thể sử dụng thành thạo nhiều ngôn ngữ Đông Nam Á cùng các ngoại ngữ phổ biến trên thế giới như Anh, Pháp, Ý, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hy Lạp và Latin. Nhà văn Pháp Émile Littré từng nhận xét vào năm 1862: “Rất khó để tìm được người thứ hai có niềm say mê ngôn ngữ như Trương Vĩnh Ký. Khi giao tiếp với người Anh, ông sử dụng tiếng Anh lưu loát như người bản xứ ở Luân Đôn. Khi tiếp xúc với người Ý, người Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha hay người Nhật Bản, Mã Lai, Xiêm La..., ông đều phát âm đúng theo âm luật của từng quốc gia. Sự am hiểu tới 26 ngoại ngữ của Trương Vĩnh Ký đủ để nhân loại tôn vinh ông như một nhà bác ngữ học hàng đầu của thời đại”.

Người đưa chữ Quốc ngữ đạt địa vị mới trong văn hóa Việt

Không chỉ nổi bật về năng lực ngoại ngữ, Trương Vĩnh Ký còn được xem là người tiên phong trong việc truyền bá và phát triển chữ Quốc ngữ tại Việt Nam. Ông tích cực cổ vũ việc sử dụng chữ Quốc ngữ trong sách báo và trở thành một trong những người đầu tiên khai thác hiệu quả loại chữ viết này trong hoạt động sáng tác, nghiên cứu, dịch thuật và báo chí.

Ông đã dịch nhiều tác phẩm chữ Hán, đồng thời phiên âm sang chữ Quốc ngữ nhiều tác phẩm văn học cổ của Việt Nam như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, Phan Trần, Gia huấn ca, Lục súc tranh công... Bên cạnh đó, ông còn biên soạn các tác phẩm như Chuyện đời xưa và Chuyện khôi hài.

Trong lĩnh vực báo chí, Trương Vĩnh Ký là người tổ chức và quản lý Gia Định Báo - tờ báo viết bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam. Tờ báo tồn tại hơn 44 năm, từ tháng 4/1865 đến ngày 01/01/1910, trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử báo chí nước nhà. Gia Định Báo gắn liền với tên tuổi Trương Vĩnh Ký như minh chứng cho quá trình sáng tạo ngôn ngữ và hoạt động truyền thông của người Việt trong giai đoạn giao thoa văn hóa Đông - Tây cuối thế kỷ XIX.

Tờ Gia Định báo là tờ báo tiếng Việt (chữ Quốc ngữ) đầu tiên tại Việt Nam. Ảnh: Internet

Ngoài báo chí, Trương Vĩnh Ký còn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực giáo dục và văn hóa. Ông là người đề xướng việc thành lập Học viện Đông Dương (École française d'Extrême-Orient) vào năm 1898. Trong khoảng 40 năm hoạt động, từ năm 1858 đến năm 1898, ông để lại cho hậu thế 118 tác phẩm gồm các công trình nghiên cứu, sưu tầm, phiên âm và dịch thuật, trong đó có hàng chục tác phẩm viết bằng tiếng Pháp.

Nhà nghiên cứu J.Bouchot từng gọi Trương Vĩnh Ký là “một nhà bác học duy nhất ở Đông Dương và cho chí ở nước Trung Hoa hiện đại nữa”. Học giả Nguyễn Văn Tố khái quát sự nghiệp của ông bằng ba từ: “Bác học, Tâm thuật, Khiêm tốn”. Trong khi đó, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan nhận định: “Trương Vĩnh Ký thực sự là một nhà bác học. Ông không chỉ là nhà văn, nhà viết sử, nhà dịch thuật mà còn là người đặc biệt giỏi về ngôn ngữ”.

Bên cạnh những đánh giá tích cực, vai trò lịch sử của Trương Vĩnh Ký cũng từng tạo ra nhiều tranh luận. Một số tác giả như Lê Thanh, Trần Huy Liệu, Phạm Long Điền hay Nguyễn Sinh Duy đưa ra quan điểm cho rằng ông có sự cộng tác với thực dân Pháp trong bối cảnh lịch sử đương thời. Tuy vậy, những đóng góp của Trương Vĩnh Ký đối với lĩnh vực ngôn ngữ, giáo dục, báo chí và văn hóa vẫn được xem là dấu ấn quan trọng trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Nhà bác học duy nhất nào của nước ta thông thạo 26 thứ tiếng ở tuổi 25? - Báo Vietnamnet 

- Trưng bày, tọa đàm “Nhà báo Trương Vĩnh Ký” - Báo Công an Nhân dân 

- Trương Vĩnh Ký, nhà bác học có công khai sáng chữ Quốc ngữ - Giáo dục TP. HCM