Trong lịch sử nghệ thuật múa Việt Nam hiện đại, PGS.TS, NSND Nguyễn Thị Hiển là một trong những tên tuổi có dấu ấn đặc biệt. Bà thuộc lớp nghệ sĩ đầu tiên được đào tạo bài bản ở nước ngoài, là một trong những phụ nữ đầu tiên làm công tác biên đạo múa chuyên nghiệp tại Việt Nam, đồng thời để lại ảnh hưởng sâu rộng trên cả 3 lĩnh vực sáng tác, đào tạo và nghiên cứu khoa học.

Ở tuổi ngoài 80, dù sức khỏe suy giảm bởi nhiều bệnh lý tuổi già, bà vẫn duy trì thói quen đọc sách, nghiên cứu tài liệu và tiếp tục thực hiện những công việc còn dang dở với nghệ thuật.

Từ cô học trò xứ Nghệ đến "tượng đài" của ngành múa Việt Nam

NSND Nguyễn Thị Hiển sinh năm 1943 tại Phú Xuyên, Hà Nội. Năm 1946, khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Hà Nội, gia đình bà tản cư vào Đô Lương (Nghệ An). Từ đó, tuổi thơ của bà gắn bó với mảnh đất xứ Nghệ trước khi chuyển về TP. Vinh cũ sinh sống sau năm 1954.

Năm 1959, khi đang học tại Trường cấp III Huỳnh Thúc Kháng, cô học trò 16 tuổi Nguyễn Thị Hiển tham gia kỳ tuyển sinh của Trường Múa Việt Nam. Ban đầu, gia đình không nghĩ bà có thể vượt qua kỳ thi bởi môi trường tuyển chọn quy tụ nhiều thí sinh năng khiếu từ khắp nơi. Tuy nhiên, bằng sự nỗ lực của bản thân, Nguyễn Thị Hiển đã trở thành học viên khóa I của Trường Múa Việt Nam.

Kết thúc năm học đầu tiên với thành tích xuất sắc, bà được lựa chọn vào nhóm 4 học sinh đầu tiên được cử sang Liên Xô học chuyên ngành biên đạo múa tại Học viện Nghệ thuật Sân khấu Quốc gia Mátxcơva, tốt nghiệp loại xuất sắc. Sau này, bà tiếp tục bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Nghệ thuật học tại chính ngôi trường danh tiếng đó, trở thành người phụ nữ duy nhất của ngành múa Việt Nam đạt được danh hiệu này và được phong học hàm Phó Giáo sư. 

Năm 1964, bà công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam, đồng thời tham gia sáng tác, dàn dựng cho nhiều đơn vị nghệ thuật lớn như Đoàn Ca múa Hà Nội, Đoàn Ca múa Nghệ Tĩnh và nhiều đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp trên cả nước.

Từ giữa thập niên 1960, Nguyễn Thị Hiển bắt đầu hành trình sáng tạo nghệ thuật với hàng loạt tác phẩm như “Trừ Văn Thố”, “Thạch Sanh”, “Trong tù”, “Quê hương”, “Vũ khúc Nga”, “Những cô gái sông Hương”, “Hà Nội niềm tin hy vọng”, “Những cô gái Chăm”, “Bức tranh thôn nữ”...

Dù được đào tạo trong môi trường nghệ thuật quốc tế, các sáng tác của bà luôn hướng về văn hóa dân tộc. Theo quan niệm của nữ nghệ sĩ, hồn cốt dân tộc phải được thể hiện rõ trong tác phẩm bởi đó là yếu tố nuôi dưỡng lòng tự hào, tình yêu quê hương đất nước và bản sắc văn hóa Việt Nam. 

Trong hơn 55 năm hoạt động nghệ thuật, bà đã sáng tác, dàn dựng khoảng 90 tác phẩm múa thuộc nhiều hình thức và thể loại khác nhau. Nhiều tác phẩm được đánh giá cao bởi ngôn ngữ múa giàu hình tượng, chất thơ đậm nét và hơi thở thời đại.

Đặc biệt, các tác phẩm thơ múa như “Nhớ về Đồng Lộc”, “Xuân về trên bản Khơ Mú”, “Hoa phong lan trên đỉnh Truông Bồn” đã tạo được sức sống lâu dài trong đời sống nghệ thuật, được nhiều đơn vị nghệ thuật dàn dựng và biểu diễn qua nhiều thế hệ. Trong đó, “Nhớ về Đồng Lộc” và “Xuân về trên bản Khơ Mú” giành Huy chương Vàng tại Hội diễn Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc năm 1985; “Hoa phong lan trên đỉnh Truông Bồn” giành Huy chương Vàng tại hội diễn năm 1995.

Những đóng góp trong lĩnh vực sáng tác giúp bà nhận 16 Huy chương Vàng, Bạc dành cho biên đạo tại các hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc cùng nhiều giải thưởng nghệ thuật quan trọng khác. Bà được phong danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 1988, Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 1997. Bà được tặng Huân chương Lao động hạng Nhì (2004), Huân chương Kháng chiến hạng Ba (1983)...

Năm 2001, cụm tác phẩm gồm kịch múa “Trừ Văn Thố”, “Múa quạt (dân tộc Chăm)” và thơ múa “Trên ngã ba Đồng Lộc” được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.

Đến năm 2022, cụm tác phẩm “Hoa phong lan trên đỉnh Truông Bồn”, “Xuân về trên bản Khơ Mú” và “Bức tranh thôn nữ” được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật - phần thưởng cao quý nhất dành cho những cống hiến nổi bật trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật.

Nguyễn Thị Hiển dành nhiều tâm huyết cho công tác đào tạo. Bà từng giữ cương vị Phó Chủ nhiệm rồi Chủ nhiệm khoa Múa, Chủ tịch Hội đồng khoa học ngành Múa của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Ngoài ra, bà còn tham gia giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật như Học viện Múa Việt Nam, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội và nhiều trường chuyên ngành khác.

Với phương pháp đào tạo chú trọng thực hành và gắn chặt với đời sống nghề nghiệp, bà đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ. Đến năm 2012, có 9 học trò của bà được phong tặng danh hiệu NSND và hơn 30 học trò được phong tặng danh hiệu NSƯT. Trong số đó, 4 người được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.

Song song với sáng tác và giảng dạy, NSND Nguyễn Thị Hiển còn là một trong những gương mặt tiêu biểu của lĩnh vực nghiên cứu khoa học nghệ thuật. Bà chủ trì và tham gia nhiều đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước, cấp Bộ; xây dựng chương trình đào tạo đại học và cao đẳng chuyên ngành biên đạo múa cho nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật trên cả nước.

Bà cũng là một trong năm tác giả biên soạn các mục từ về nghệ thuật múa trong Từ điển Bách khoa Việt Nam xuất bản năm 2002. Dấu ấn nổi bật nhất của bà trong lĩnh vực nghiên cứu là công trình Nghệ thuật Biên đạo múa - giáo trình đào tạo đại học đầu tiên của ngành biên đạo múa Việt Nam. Công trình được Hội đồng nghiệm thu cấp Bộ đánh giá xuất sắc, nhận Giải thưởng hạng A của Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam và trở thành tài liệu tham khảo quan trọng đối với nhiều thế hệ sinh viên chuyên ngành.

Gia đình nghệ thuật hiếm có

Bên cạnh sự nghiệp riêng, NSND Nguyễn Thị Hiển còn được biết đến là người bạn đời của cố NSND Bùi Đình Hạc - một trong những tên tuổi lớn của điện ảnh cách mạng Việt Nam.

NSND Bùi Đình Hạc bước vào lĩnh vực điện ảnh từ năm 1949, từng giữ chức Giám đốc Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, Cục trưởng Cục Điện ảnh. Trong suốt 50 năm làm nghề, ông thực hiện nhiều tác phẩm nổi tiếng như “Nước về Bắc Hưng Hải”, “Đường về quê mẹ”, “Nguyễn Văn Trỗi”, “Hồ Chí Minh - Chân dung một con người” và “Hà Nội 12 ngày đêm”. 

Năm 2007, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm 7 tác phẩm điện ảnh xuất sắc. Tên tuổi của Bùi Đình Hạc từng được ghi riêng trong Từ điển Bách khoa Liên Xô - một vinh dự hiếm có đối với nghệ sĩ Việt Nam.

Năm 2022, khi NSND Nguyễn Thị Hiển được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, gia đình trở thành trường hợp hiếm hoi trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam khi cả hai vợ chồng đều được Nhà nước vinh danh bằng giải thưởng cao quý nhất ở 2 lĩnh vực nghệ thuật khác nhau.

Con trai của họ, đạo diễn - NSƯT Bùi Trung Hải cũng tiếp nối truyền thống gia đình. Ông được đào tạo điện ảnh tại Nga, thực tập tại Pháp, từng nhận học bổng Fulbright của Chính phủ Mỹ và hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng tuyển chọn phim của Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026.

Năm 2023, khi NSND Bùi Đình Hạc qua đời ở tuổi 90 sau thời gian dài chống chọi bệnh tật, Đại sứ Liên bang Nga tại Việt Nam đã gửi thư chia buồn chính thức tới gia đình sau khi biết tin người đạo diễn từng học tập tại Liên Xô và giành nhiều giải thưởng quốc tế qua đời. Đến nay, NSND Nguyễn Thị Hiển vẫn lưu giữ lá thư ấy như một kỷ vật đặc biệt.

Gần 3 năm sau khi chồng qua đời, NSND Nguyễn Thị Hiển sống cùng nhiều bệnh lý tuổi già như tim mạch, đại tràng, gút, dạ dày. Thị lực của mắt phải giảm đáng kể do tổn thương đáy mắt sau phẫu thuật. Dù vậy, bà vẫn duy trì nhịp sống gắn với sách vở và công việc nghiên cứu.

Hiện nay, bà cùng con trai tập trung hoàn thiện cuốn sách về cuộc đời và sự nghiệp của NSND Bùi Đình Hạc. Sinh thời, vị đạo diễn nổi tiếng nhiều lần được đề nghị thực hiện hồi ký hoặc sách tư liệu về nghề nghiệp nhưng đều từ chối vì dành trọn thời gian cho công việc. Với NSND Nguyễn Thị Hiển và NSƯT Bùi Trung Hải, việc hoàn thành cuốn sách là trách nhiệm của những người thân trong gia đình, đồng thời là sự tri ân dành cho một nghệ sĩ đã dành trọn cuộc đời cho điện ảnh nước nhà.

Từ cô học trò xứ Nghệ bước vào ngành múa năm 16 tuổi đến người phụ nữ được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, hành trình của NSND Nguyễn Thị Hiển phản chiếu một đời lao động nghệ thuật bền bỉ. Những tác phẩm, công trình nghiên cứu cùng nhiều thế hệ học trò nổi danh tiếp tục khẳng định vị trí đặc biệt của bà trong lịch sử nghệ thuật múa Việt Nam.