Nghịch lý cung vượt cầu và sức ép từ đường ngoại

Theo báo cáo mới nhất từ Hiệp hội Mía đường Việt Nam, tính đến hết tháng 3/2026, ngành đường nước ta đang ở giai đoạn cao điểm của niên vụ 2025-2026. Số liệu lũy kế cho thấy cả nước đã ép được khoảng 7,4 triệu tấn mía, cung ứng ra thị trường xấp xỉ 700.000 tấn đường các loại.

Tuy nhiên, sự dồi dào của nguồn cung không chỉ đến từ sản lượng thực tế trong vụ mới. Thị trường còn phải gánh thêm lượng tồn kho đáng kể từ niên vụ 2024/25 vẫn chưa thể tiêu thụ hết. Sức ép này càng trở nên nặng nề khi các dòng đường có xuất xứ nước ngoài tiếp tục tràn vào với khối lượng lớn, trực tiếp đe dọa hoạt động sản xuất nội tại.

Một yếu tố khác khiến đầu ra của đường mía trong nước bị thu hẹp là sự gia tăng nhập khẩu đường lỏng sirô ngô (HFCS). Trong tháng 3/2026, dữ liệu từ Tổng cục Hải quan ghi nhận lượng nhập khẩu mặt hàng này đạt tới 19.444 tấn. Đáng chú ý, nhóm khách hàng chính tiêu thụ HFCS lại là các doanh nghiệp sản xuất nước giải khát.

Việc các đơn vị sản xuất lớn chuyển dịch nhu cầu sang đường lỏng không chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng thừa cung mà còn kéo sức tiêu thụ đường mía xuống mức thấp nhất trong nhiều năm. Dự báo cho tháng 4 và tháng 5/2026 vẫn không mấy khả quan khi đường nội địa tiếp tục phải cạnh tranh khốc liệt với đường nhập khẩu từ ASEAN và các nguồn cung không rõ nguồn gốc.

Ma trận đường lậu và diễn biến giá trái chiều với thế giới

Thị trường đường Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý lớn: giá thế giới tăng mạnh nhưng giá trong nước lại duy trì ở mức thấp nhất trong vòng 3 năm qua. Trên sàn giao dịch quốc tế, căng thẳng địa chính trị tại khu vực Vịnh Ba Tư đã đẩy giá dầu lên cao, kéo theo chi phí vận chuyển và sản xuất.

Theo Tổ chức Đường quốc tế (ISO), giá đường thô trong tháng 3/2026 đã chạm mốc 15 USD/pound và giá đường trắng đạt 432,69 USD/tấn, mức cao nhất trong vòng 5 tháng. Tại các quốc gia láng giềng như Philippines và Indonesia, giá bán lẻ cũng đồng loạt tăng mạnh. Trái lại, tại Việt Nam, sự hoành hành của đường không rõ nguồn gốc đã bẻ lái thị trường theo hướng tiêu cực.

Hoạt động gian lận thương mại và buôn lậu đường đang diễn ra với phương thức ngày càng tinh vi. Các đối tượng thường ưu tiên mua bán bằng tiền mặt, không xuất hóa đơn nhằm che giấu doanh thu và trốn thuế. Điều này tạo ra lợi thế cạnh tranh bất chính về giá so với đường nội địa vốn phải tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ tài chính.

Tại Tây Ninh, lực lượng chức năng đã phát hiện và niêm yết 3.150 kg đường cát có dấu hiệu vi phạm nhãn mác. Nghiêm trọng hơn, tại Đồng Tháp, cơ quan chức năng đã khởi tố đối tượng sản xuất hàng giả khi sang chiết hơn 200 bao đường ngoại sang bao bì của các thương hiệu nội địa uy tín.

Trên các nền tảng mạng xã hội và chợ đầu mối, loại đường "3 không" (không nhãn mác, không nguồn gốc, không hạn sử dụng) vẫn được rao bán công khai. Nếu không có những biện pháp quyết liệt để kiểm soát hóa đơn và xử lý triệt để đường lậu, ngành mía đường Việt Nam sẽ khó lòng vượt qua cơn khủng hoảng dư cung hiện tại.