Mốc cao độ 0 quốc gia

Trải dọc hơn 3.260km bờ biển, Việt Nam có hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ, mỗi nơi mang một giá trị riêng về lịch sử, hàng hải và chủ quyền.

Giữa vùng biển phía Nam bán đảo Đồ Sơn (Hải Phòng), đảo Hòn Dấu hay còn gọi đảo Dấu là một trong những địa danh đặc biệt khi vừa là nơi đặt mốc cao độ 0 quốc gia trên biển, vừa sở hữu ngọn hải đăng hơn 130 năm tuổi vẫn ngày đêm soi sáng cửa biển.

Theo người dân địa phương, đảo Dấu trước đây còn được biết đến với tên gọi Song Ngư hoặc Cồn Dừa. Tuy nhiên, qua nhiều thế hệ, ngư dân quen gọi nơi đây là đảo Dấu vì hòn đảo được đánh dấu trên hải đồ, trở thành điểm nhận biết quan trọng để tàu thuyền định hướng khi ra vào các luồng lạch khu vực cửa biển Hải Phòng.

Nhìn từ trên cao, đảo Dấu hiện lên với hình dáng tựa một trái tim giữa biển xanh. Hòn đảo nguyên sinh rộng khoảng 12,5km², được bao phủ bởi thảm thực vật tự nhiên khá nguyên vẹn và hiện không có cư dân sinh sống thường xuyên. Từ bến tàu thuộc khu du lịch Đồ Sơn, du khách chỉ mất khoảng 10 phút đi tàu để đặt chân lên đảo.

Ít người biết rằng, đảo Dấu là nơi đặt mốc cao độ 0 quốc gia - điểm gốc của hệ thống độ cao Việt Nam. Đây là mốc chuẩn được sử dụng để xây dựng lưới cao độ phục vụ công tác đo đạc, thiết kế, quy hoạch và xây dựng các công trình trên phạm vi cả nước.

Trước năm 1975, Việt Nam có hai mốc cao độ 0 đặt tại Hòn Dấu (Hải Phòng) và Mũi Nai (Hà Tiên). Sau khi đất nước thống nhất, Hòn Dấu được lựa chọn là mốc cao độ duy nhất của hệ độ cao quốc gia.

Ngọn hải đăng hơn một thế kỷ soi sáng cửa biển

Không chỉ là nơi đặt mốc cao độ 0 quốc gia, đảo Dấu còn có công trình nổi tiếng với giá trị lịch sử, hàng hải to lớn. Đó chính là hải đăng Hòn Dấu. 

Hải đăng được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, cao 63,5m so với mực nước biển, gồm hai hạng mục chính là tòa nhà và tháp đèn. Tháng 6/1898, công trình chính thức phát tín hiệu với tầm chiếu sáng khoảng 40km, đảm nhận nhiệm vụ dẫn đường cho tàu thuyền hoạt động trên vùng biển phía Bắc. Đây là một trong ba ngọn hải đăng cổ nhất Việt Nam.

Theo thông tin từ trang Lịch sử Đảng bộ TP. Hải Phòng, sau khi chiếm Hải Phòng năm 1873 và xây dựng cảng vào năm 1876, thực dân Pháp đã khởi công xây dựng hải đăng trên đảo Dấu năm 1884 và hoàn thành công trình vào năm 1896. Do giữ vị trí chiến lược trong việc hướng dẫn tàu thuyền ra vào cảng Hải Phòng, hải đăng luôn được bảo vệ nghiêm ngặt trong thời kỳ Pháp thuộc.

Trong thời kỳ chiến tranh, hải đăng Hòn Dấu bị tập kích nhằm ngăn chặn hoạt động của tàu thuyền thực dân Pháp tại cảng Hải Phòng. Sau khi hòa bình được lập lại, công trình được khôi phục và tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.

Trong chiến tranh phá hoại miền Bắc, đảo Dấu trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của không quân Mỹ với 116 trận ném bom. Năm 1967, ngọn hải đăng bị đánh sập. Sau đó, công trình được xây dựng lại để duy trì tín hiệu hàng hải. Trải qua nhiều biến cố của lịch sử, ánh sáng từ hải đăng vẫn không ngừng tỏa sáng, trở thành biểu tượng cho sự bền bỉ của những người làm nhiệm vụ giữa biển khơi.

Hiện nay, ngoài chức năng bảo đảm an toàn hàng hải, hải đăng Hòn Dấu còn là điểm tham quan thu hút đông đảo du khách khi đến Đồ Sơn. Để lên tới đỉnh tháp, du khách phải đi qua cầu thang gỗ xoắn ốc gồm 125 bậc. Từ hành lang bao quanh phòng đèn, toàn cảnh biển trời rộng lớn cùng màu xanh nguyên sơ của đảo Dấu hiện ra trước mắt.

Giá trị văn hóa, lịch sử to lớn

Không chỉ nổi tiếng với mốc cao độ 0 quốc gia và ngọn hải đăng cổ 130 năm tuổi, đảo Hòn Dấu còn lưu giữ một không gian văn hóa tâm linh đặc sắc qua đền Nam Hải Thần Vương. Từ nhiều đời nay, ngôi đền là nơi gửi gắm niềm tin của người dân miền biển, gắn liền với tín ngưỡng thờ thần bảo hộ và những phong tục truyền thống của ngư dân địa phương.

Nằm cách bến tàu khoảng 100m, đền Nam Hải Thần Vương tọa lạc dưới tán cây cổ thụ xanh mát, hướng mặt ra biển. Dù không có quy mô lớn, ngôi đền luôn nghi ngút hương khói bởi trước mỗi chuyến ra khơi, nhiều ngư dân vẫn giữ thói quen đến dâng hương, cầu mong biển lặng, sóng yên, đánh bắt thuận lợi và trở về bình an. 

Đền được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh với ba gian tiền tế và hai gian hậu cung. Bên trong vẫn bảo tồn nhiều hiện vật có giá trị, trong đó có tấm bia đá mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn và bộ đồ thờ gồm chiếc cần câu, chiếc giỏ - những hình ảnh gắn với nghề biển, thể hiện khát vọng về cuộc sống đủ đầy và những chuyến vươn khơi thuận lợi của ngư dân.

Nguồn gốc ngôi đền gắn với một truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tương truyền, vào thời Trần, ngư dân phát hiện thi thể một vị võ tướng dạt vào đảo và đưa lên an táng. Sau đó, vị tướng nhiều lần hiển linh phù trợ người đi biển vượt qua sóng gió nên được người dân lập đền thờ, tôn xưng là Nam Hải Thần Vương. Đến thời Lê sơ, trong chuyến kinh lý vùng Đồ Sơn, vua Lê được cho là đã gặp điềm linh ứng của vị thần, từ đó sắc phong Thần Vương và cho tu sửa ngôi đền để nhân dân phụng thờ.

Đến nay, lễ hội Nam Hải Thần Vương vẫn được tổ chức hằng năm từ ngày 8 đến 10 tháng Hai Âm lịch. Đây là dịp để người dân địa phương tưởng nhớ vị thần, cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và những chuyến ra khơi bình an, bội thu. Lễ hội cũng thu hút đông đảo du khách đến dâng hương, tìm hiểu nét đẹp văn hóa tâm linh của vùng biển Đồ Sơn.

Không chỉ mang giá trị văn hóa, Hòn Dấu còn là địa chỉ ghi dấu những năm tháng chiến tranh. Trong thời kỳ chống chiến tranh phá hoại miền Bắc, cán bộ, công nhân viên hải đăng Hòn Dấu đã kiên cường bám trụ, duy trì ánh sáng của ngọn đèn giữa bom đạn, góp phần bảo đảm hoạt động hàng hải và phục vụ cuộc kháng chiến.

Ngày nay, giữa nhịp phát triển của đô thị ven biển, Hòn Dấu vẫn giữ được vẻ nguyên sơ với rừng cây, thảm thực vật và cảnh quan tự nhiên ít chịu tác động của con người. Chính sự hòa quyện giữa thiên nhiên, lịch sử và đời sống tín ngưỡng đã tạo nên sức hút riêng cho hòn đảo, đưa nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá và trải nghiệm du lịch văn hóa tâm linh.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và cảnh quan, ngày 22/1/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng Hòn Dấu là Di tích và Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.