Đó là khẳng định của GS.TS Phạm Quốc Long – Trưởng ban Tổ chức, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Khoa học các sản phẩm thiên nhiên Việt Nam (VANPS) trong cuộc trao đổi trước thềm Hội thảo khoa học toàn quốc về các sản phẩm thiên nhiên (SPTN) lần thứ IX. Theo Giáo sư Phạm Quốc Long, đây sẽ là dấu mốc chuyển tiếp quan trọng đưa sản phẩm thiên nhiên Việt Nam thoát khỏi cái mác "kinh nghiệm truyền thống" để tiến lên nền tảng "khoa học dữ liệu".

Từ "Nghiên cứu đơn lẻ" đến "Hệ sinh thái thông minh"

Thưa Giáo sư, với vai trò là Trưởng ban Tổ chức, xin ông cho biết so với 8 kỳ hội thảo trước, Hội thảo lần thứ IX này có những điểm gì mới và đột phá?

GS.TS Phạm Quốc Long: Hội thảo năm nay có thể xem là một dấu mốc chuyển tiếp quan trọng của lĩnh vực sản phẩm thiên nhiên Việt Nam, cả về quy mô tổ chức, chiều sâu học thuật lẫn định hướng ứng dụng thực tiễn. Có 4 điểm đột phá lớn mà chúng tôi đã thực hiện trong kỳ này:

Một là, mở rộng mạnh mẽ tính liên ngành và công nghệ số. Nếu trước đây hội thảo chủ yếu tập trung vào hóa học hợp chất tự nhiên, dược liệu và hoạt tính sinh học, thì lần này nội dung đã bao hàm các vấn đề thời sự: Chuyển đổi số trong quản lý chất lượng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) xây dựng tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc bằng Blockchain, và kiểm soát chất lượng thời gian thực (Real-time QC).

Hai là, tái cơ cấu phân ban chuyên môn theo hướng tích hợp. Chúng tôi chuyển dịch từ thuần túy học thuật sang mô hình "nghiên cứu – công nghệ – quản lý – sản xuất". Bên cạnh các phân ban truyền thống, hội thảo xuất hiện các chủ đề rất mới như: Quản lý chất lượng thông minh (Smart QA), chuyển đổi từ "tiêu chuẩn tĩnh" sang "tiêu chuẩn động", và hệ sinh thái truy xuất minh bạch.

Ba là, đa dạng hóa thành phần tham dự. Sự kiện không chỉ gói gọn giữa các viện nghiên cứu, trường đại học mà thu hút mạnh mẽ các doanh nghiệp sản xuất, đơn vị kiểm nghiệm, chuyên gia chuyển đổi số và cả các nhóm startup công nghệ nông nghiệp, thực phẩm chức năng.

Bốn là, nhấn mạnh yêu cầu hội nhập quốc tế. Các tiêu chuẩn khắt khe như EU/FDA, quản lý dữ liệu số, “dấu vân tay hóa học số” (digital chemical fingerprint), hay mô hình “Trusted Natural Products Ecosystem” đã được đưa vào nội dung chuyên môn chính thức.

Có thể nói, nếu các kỳ hội thảo trước chủ yếu tập trung vào “nghiên cứu sản phẩm thiên nhiên”, thì hội thảo lần thứ IX đã bắt đầu chuyển sang tư duy “hệ sinh thái sản phẩm thiên nhiên thông minh”.

5 xu hướng nghiên cứu chiếm ưu thế trong kỷ nguyên số

Qua các công trình gửi về Hội thảo năm nay, Giáo sư nhận thấy những xu hướng nghiên cứu mới nào đang chiếm ưu thế trên thị trường?

GS.TS Phạm Quốc Long: Tổng kết từ các báo cáo chất lượng gửi về, chúng tôi nhận thấy 5 mũi nhọn nghiên cứu đang định hình lại toàn bộ ngành:

- Ứng dụng AI và Dữ liệu lớn (Big Data): Nhiều nhóm nghiên cứu đã áp dụng machine learning để phân tích dữ liệu phức tạp từ LC-MS, GC-MS, HPLC, NMR nhằm xây dựng "dấu vân tay hóa học số", giúp đánh giá chất lượng tổng thể và phát hiện gian lận dược liệu chuẩn xác.

- Công nghệ chiết xuất xanh (Green Extraction): Ưu tiên sử dụng dung môi sinh học an toàn, chiết siêu âm, vi sóng, CO₂, siêu tới hạn, chiết xuất hỗ trợ bằng enzyme (enzyme-assisted extraction)... giúp tiết kiệm năng lượng và không để lại tồn dư dung môi độc hại.

- Hệ dẫn truyền thông minh và Công nghệ Nano: Tập trung sâu vào nano curcumin, nano flavonoid, phytosome, liposome nhằm cải thiện độ tan, độ ổn định sinh học và tối ưu hóa khả năng hấp thụ hoạt chất vào cơ thể.

- Y học chính xác và Khám phá thuốc dựa trên AI: Các nghiên cứu thảo dược quý không chỉ dừng ở thử nghiệm in vitro truyền thống mà đã kết hợp sinh học phân tử, công nghệ omics, docking phân tử và mô phỏng động lực học (AI-based drug discovery).

- Số hóa chuỗi cung ứng: Sự gia tăng vượt bậc của các đề tài về truy xuất nguồn gốc bằng Blockchain và kiểm soát chất lượng bằng IoT nhằm chuẩn hóa các sản phẩm OCOP và dược liệu theo chuẩn quốc tế.

"Giải mã" bài toán nâng cao hàm lượng khoa học cho sản phẩm thương mại

Làm thế nào để Hội thảo lần này giải quyết tốt bài toán nâng cao "hàm lượng khoa học" trong các sản phẩm thiên nhiên đang lưu thông trên thị trường, thưa ông?

GS.TS Phạm Quốc Long: Thị trường Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý: “Giá trị thương mại” tăng nhanh hơn “hàm lượng khoa học”. Nhiều sản phẩm lưu thông nhưng thiếu dữ liệu chuẩn hóa, thiếu bằng chứng khoa học về cơ chế tác dụng hay tính ổn định. Để giải quyết tận gốc, Hội thảo tập trung vào 3 nhóm giải pháp:

- Nâng chuẩn học thuật: Buộc các nghiên cứu phải dịch chuyển từ mô tả hoạt tính đơn thuần sang xác định fingerprint hóa học rõ ràng, làm rõ cơ chế tác dụng sâu và đánh giá độ an toàn khắt khe.

- Quốc tế hóa tiêu chuẩn: Đưa các khái niệm quản trị hiện đại như Quality by Design (QbD - Chất lượng theo thiết kế), Smart QA vào chương trình nghị sự để doanh nghiệp tiếp cận, thay vì chỉ kiểm nghiệm thành phẩm cuối cùng một cách thụ động.

- Cầu nối Ba bên: Thúc đẩy chuyển giao công nghệ trực tiếp giữa Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Cơ quan quản lý để dữ liệu hóa quy trình sản xuất thực tế.

Hàm lượng khoa học của sản phẩm tương lai sẽ không đo bằng số lượng hoạt chất phân lập được trong phòng thí nghiệm, mà đo bằng mức độ chuẩn hóa, độ minh bạch dữ liệu và khả năng kiểm soát chất lượng bằng công nghệ cao.

Bắt tay doanh nghiệp: Đưa nghiên cứu rời phòng thí nghiệm

Một trong những trăn trở lớn nhất của các nhà khoa học là đưa nghiên cứu ra thị trường. Ban tổ chức đã thiết kế hội thảo như thế nào để làm tốt vai trò cầu nối này?

GS.TS Phạm Quốc Long: Chúng tôi thiết kế hội thảo này như một "hệ sinh thái đổi mới sáng tạo" chứ không phải một diễn đàn đọc báo cáo thuần túy.

Ban tổ chức đặc biệt ưu tiên các nghiên cứu có tính scale-up (mở rộng quy mô sản xuất công nghiệp). Chúng tôi kéo doanh nghiệp vào cuộc không phải với tư cách "khách mời dự thính", mà là người cùng định hình bài toán R&D. Doanh nghiệp mang đến dòng vốn và nhu cầu thực tế từ thị trường; nhà khoa học đáp ứng bằng nền tảng tri thức chuẩn hóa.

Đặc biệt, sau hội thảo, VANPS sẽ định hướng xây dựng các mạng lưới hợp tác lâu dài: lập các nhóm nghiên cứu liên ngành, triển khai dự án chuyển giao công nghệ và từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia cho sản phẩm thiên nhiên Việt Nam.

Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy để không bị tụt hậu

Theo Giáo sư, các doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động làm gì để tận dụng tối đa các thành tựu khoa học tại hội thảo lần này?

GS.TS Phạm Quốc Long: Doanh nghiệp Việt bắt buộc phải từ bỏ tư duy kinh doanh kiểu gia công hoặc khai thác thô thô thiển. Muốn đi xa, sản phẩm thiên nhiên phải được "khoa học hóa" và "dữ liệu hóa".

Tôi khuyến nghị các doanh nghiệp thực hiện 3 điều:

Thứ nhất, coi R&D là cốt lõi: Hãy đầu tư nghiêm túc cho phòng nghiên cứu và chủ động đặt hàng các viện, trường ngay từ giai đoạn phôi thai thay vì chờ công nghệ hoàn thiện rồi mới mua.

Thứ hai, chuyển dịch sang Smart QA: Đừng chỉ đợi đến bước cuối cùng mới đem sản phẩm đi kiểm nghiệm. Cần số hóa dữ liệu sản xuất, ứng dụng IoT và AI để kiểm soát rủi ro an toàn thực phẩm, quản trị chất lượng theo thời gian thực.

Thứ ba, xây dựng bằng chứng khoa học: Nâng cao năng lực cạnh tranh bằng dữ liệu chứng minh hiệu quả lâm sàng, độ an toàn và fingerprint hóa học để có tấm vé thông hành xuất khẩu sang các thị trường khó tính như EU hay Mỹ.

VANPS bảo hộ sở hữu trí tuệ, thúc đẩy thương mại hóa kịch trần

Với tư cách là Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội, xin Giáo sư cho biết VANPS có kế hoạch hành động cụ thể nào để hỗ trợ việc đăng ký sở hữu trí tuệ (IP) cho các nhà khoa học?

GS.TS Phạm Quốc Long: Đây là điểm thắt nút mà Hội đang dồn lực tháo gỡ. Thực tế, nhiều nhà khoa học Việt có kết quả nghiên cứu rất tốt nhưng lại "hồn nhiên" công bố bài báo quốc tế trước khi đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, làm mất đi tính mới và triệt tiêu khả năng thương mại hóa.

Trong thời gian tới, VANPS sẽ triển khai các hành động thực chất:

Hỗ trợ pháp lý toàn diện: Đóng vai trò cầu nối kết nối trực tiếp các tác giả có công trình xuất sắc với các chuyên gia sở hữu trí tuệ để tư vấn quy trình đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích, nhãn hiệu và bảo hộ dữ liệu.

Xóa bỏ "đứt gãy" trung gian: Hội sẽ chủ động kết nối các nhóm nghiên cứu với các quỹ đầu tư mạo hiểm và các doanh nghiệp lớn để tài trợ cho giai đoạn sản xuất thử nghiệm (pilot-scale) – giai đoạn mà các nhà khoa học thường thiếu vốn nhất.

Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, giá trị lớn nhất của sản phẩm thiên nhiên không còn nằm ở tài nguyên thô, mà nằm ở công nghệ, dữ liệu, tiêu chuẩn và tài sản trí tuệ được tạo ra từ chính các nghiên cứu khoa học của chúng ta.

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!