“Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mồng 10 tháng 3” - câu ca dao quen thuộc đã in sâu vào tâm thức bao thế hệ người Việt.

Mỗi năm, khi ngày 10/3 Âm lịch đến gần, hàng triệu người lại hướng về Phú Thọ, nơi có Đền Hùng linh thiêng, để dâng hương tưởng niệm các vua Hùng - những người được coi là tổ tiên chung của dân tộc.

Không chỉ là một ngày lễ, Giỗ Tổ Hùng Vương còn là biểu tượng của tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, gắn kết cộng đồng người Việt qua hàng nghìn năm lịch sử. Tuy nhiên, một câu hỏi vẫn thường được đặt ra: Ngày 10/3 Âm lịch là ngày giỗ của vị vua Hùng nào?

Theo các tài liệu phi chính sử, triều đại Hùng Vương gồm 18 đời vua, bắt đầu từ năm 2879 trước Công nguyên khi Hùng Vương thứ nhất lên ngôi, đặt quốc hiệu Văn Lang, chia nước thành 15 bộ. Triều đại này kéo dài đến năm 258 trước Công nguyên, khi Thục Phán An Dương Vương lên thay.

Nếu tính toán, thời kỳ Hùng Vương tồn tại khoảng 2.600 năm. Điều này dẫn đến một điểm bất hợp lý: Nếu chỉ có 18 đời vua, mỗi đời sẽ trị vì trung bình khoảng 150 năm - điều khó xảy ra theo quy luật tự nhiên.

Chính vì vậy, nhiều học giả cho rằng “18 đời vua Hùng” không nên hiểu theo nghĩa đen là 18 cá nhân, mà là 18 “chi” hay 18 dòng vua. Mỗi chi có thể gồm nhiều vị vua kế tiếp nhau trị vì nhưng cùng sử dụng một vương hiệu. Cách lý giải này giúp giải quyết sự chênh lệch về thời gian và phù hợp hơn với thực tế lịch sử cổ đại.

Bên cạnh đó, con số 18 còn mang ý nghĩa biểu tượng. Đây là bội số của 9 - con số thiêng trong quan niệm của người Việt cổ, tượng trưng cho sự trường tồn, vững bền và phát triển lâu dài của quốc gia.

Để tìm lời giải cho câu hỏi này, cần quay lại truyền thuyết về nguồn gốc các vua Hùng. Theo đó, Kinh Dương Vương kết duyên với Long Nữ, sinh ra Lạc Long Quân. Sau này, Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra 100 người con. Người con trưởng lên ngôi vua, lấy hiệu Hùng Vương, mở đầu triều đại Hùng.

Từ truyền thuyết này, có ý kiến cho rằng Giỗ Tổ Hùng Vương thực chất là ngày giỗ của Kinh Dương Vương - vị thủy tổ của dòng dõi. Một số quan điểm khác lại cho rằng đây là ngày giỗ của Hùng Vương thứ nhất - người khai quốc Văn Lang, nên được chọn làm ngày quốc lễ là hợp lý.

Tuy nhiên, một tư liệu đáng chú ý mang đến cách lý giải khác. Tấm bia “Hùng Vương từ khảo” được lập năm 1940 dưới triều vua Bảo Đại, hiện đặt tại Đền Thượng (núi Nghĩa Lĩnh), ghi rõ: Trước đây ngày giỗ được tổ chức vào mùa thu, nhưng đến năm Khải Định thứ hai, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã xin ấn định ngày mùng 10 tháng Ba Âm lịch hằng năm làm ngày quốc lễ.

Theo nội dung trên bia, ngày 10/3 thực chất là ngày lễ quốc gia được quy định thống nhất, diễn ra trước ngày giỗ của Hùng Vương thứ 18 một ngày (tức 11/3 Âm lịch). Ngày 11/3 mới là ngày giỗ do dân địa phương tổ chức.

Như vậy, có thể thấy rằng ngày 10/3 không gắn với một vị vua cụ thể nào, mà mang ý nghĩa quy ước, nhằm tạo nên một ngày chung để toàn dân tưởng nhớ các vua Hùng.

Thực tế, với khoảng cách hàng nghìn năm, việc xác định chính xác ngày giỗ của từng vị vua Hùng gần như không thể. Tuy nhiên, điều này không làm giảm đi ý nghĩa của ngày lễ.

Quan trọng hơn, Giỗ Tổ Hùng Vương đã trở thành một “điểm tựa tinh thần” của người Việt, nơi mọi người cùng hướng về cội nguồn, nhắc nhớ rằng mình có chung một lịch sử và bản sắc văn hóa.

Truyền thống thờ cúng các vua Hùng đã có từ rất sớm, ít nhất hơn 2.000 năm. Theo các nhà nghiên cứu, ngay từ thời Thục Phán An Dương Vương, trên núi Nghĩa Lĩnh đã có cột đá thề với lời nguyện giữ gìn non sông và trông nom lăng miếu họ Hùng.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương vẫn được duy trì và phát triển. Ngày nay, việc hàng triệu người hành hương về Đền Hùng mỗi dịp 10/3 không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa dân tộc.

Giỗ Tổ Hùng Vương không đơn thuần là một ngày lễ tưởng niệm, mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết và lòng biết ơn tổ tiên. Đây là dịp để mỗi người Việt, dù ở trong nước hay xa quê, cùng nhìn lại cội nguồn, từ đó trân trọng hơn những giá trị lịch sử đã được hun đúc qua hàng nghìn năm.

Có thể nói, câu hỏi “10/3 là giỗ của vị vua nào” tuy thú vị, nhưng không phải điều cốt lõi. Điều quan trọng hơn chính là ý nghĩa gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị mà cha ông để lại.

Và chính những giá trị đó đã giúp ngày Giỗ Tổ Hùng Vương tồn tại bền bỉ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam.