Biến động thị trường và rủi ro từ sự phụ thuộc

Thị trường lúa gạo đầu năm 2026 ghi nhận những nhịp biến động mạnh. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bốn tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,3 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 1,57 tỷ USD. Dù khối lượng giảm nhẹ, điểm sáng vẫn nằm ở giá trị các dòng gạo thơm. Hiện gạo Jasmine được chào bán mức 513 - 517 USD/tấn, tăng mạnh so với tháng trước. Gạo thơm 5% tấm dao động 510 - 520 USD/tấn. So với các đối thủ Ấn Độ hay Thái Lan, gạo Việt Nam hiện duy trì mức giá cao nhất, khẳng định ưu thế chất lượng.

Sự khởi sắc lan tỏa đến thị trường nội địa từ đầu tháng 5. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, giá lúa gạo phục hồi rõ rệt với mức tăng 200 - 500 đồng/kg. Tại An Giang và Đồng Tháp, gạo nguyên liệu IR 504 đã chạm mức 8.700 đồng/kg. Các dòng đặc sản như Nàng Nhen giữ mức giá cao khoảng 28.000 đồng/kg. Tuy nhiên, đằng sau các con số ấn tượng, ngành lúa gạo vẫn đối mặt nghịch lý hệ thống. Điểm yếu cốt lõi nằm ở khả năng điều tiết và tâm lý thị trường bấp bênh, khiến lợi nhuận chưa phân bổ tương xứng với giá trị sản phẩm.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), nhận định tâm lý thị trường là yếu tố gây bất ổn lớn nhất. Chỉ cần tin Philippines giảm nhập khẩu, doanh nghiệp lập tức bán tháo hàng tồn để giữ thị phần. Hành động này tạo áp lực giảm giá tự thân, khiến giá hạt gạo thấp hơn giá trị thực. Ông Nam nhấn mạnh ngành gạo Việt đang "mạnh về sản lượng nhưng yếu về quyền định giá". Điều này gây thiệt hại cho nông dân, những người tạo ra sản phẩm nhưng chịu rủi ro cao nhất do thiếu tính chủ động.

Sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường truyền thống là rủi ro hiện hữu. Hiện gần 50% lượng gạo xuất khẩu tập trung vào Philippines, khiến thị trường nội địa dễ chao đảo khi đối tác điều chỉnh chính sách. Đầu năm 2026, khi đối tác công bố nhu cầu thấp, doanh nghiệp rơi vào thế bị động. Tuy nhiên, khi lượng hợp đồng tăng vọt, nguồn cung trong dân lại rơi vào tình trạng khan hiếm. Sự bị động này cho thấy khả năng dự báo còn nhiều lỗ hổng cần sớm khắc phục để đảm bảo phát triển bền vững cho thương hiệu gạo Việt.

Chủ động chuỗi giá trị và kiến tạo thương hiệu

Để hóa giải nút thắt, nâng cao vai trò chủ động của nông dân là giải pháp then chốt. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, cần thúc đẩy nông dân tham gia hợp tác xã để tạm trữ lúa ngay sau thu hoạch. Khi không còn áp lực bán lúa tươi tại ruộng, họ sẽ có vị thế đàm phán tốt hơn. Điều này giúp ổn định giá nội địa và ngăn chặn tình trạng ép giá từ khâu trung gian. Việc giữ được lúa đồng nghĩa với giữ được giá, giúp người sản xuất hưởng lợi trực tiếp từ công sức lao động của mình thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các đơn vị thu mua.

Logistics và tài chính cần được đầu tư đồng bộ để hỗ trợ chiến lược này. Việc xây dựng thêm kho sấy, hệ thống kho chứa đạt chuẩn tại miền Tây là điều kiện tiên quyết. Đi kèm đó, ngân hàng cần phối hợp ứng vốn cho nông dân với tài sản bảo đảm là lượng lúa lưu kho. Khi dòng vốn lưu thông và khả năng bảo quản nâng cao, nông dân có thể tự tin điều tiết thời điểm bán hàng. Đây là nền tảng để nâng cao chất lượng hạt gạo, bởi khi lợi nhuận đảm bảo, người dân mới có điều kiện tái đầu tư vào giống thuần chủng và quy trình canh tác sạch.

Về phía quản lý, ông Đỗ Hà Nam đề xuất cần tháo gỡ rào cản thị trường và cải thiện thủ tục hành chính. Các bộ ngành cần chủ động đàm phán với Trung Quốc về hạn ngạch để khơi thông luồng hàng. Song song đó, đa dạng hóa thị trường sang Châu Phi sẽ giảm bớt sự lệ thuộc vào đối tác truyền thống. Chuyển dịch cơ cấu sang gạo thơm, gạo chất lượng cao thay vì gạo trắng cấp thấp là hướng đi tất yếu. Sự thay đổi này không chỉ nâng cao kim ngạch mà còn khẳng định uy tín sản phẩm Việt Nam tại những phân khúc thị trường khó tính nhất.

Xây dựng thương hiệu quốc gia và thích nghi biến đổi khí hậu là nhiệm vụ không thể tách rời. Đến năm 2030, Việt Nam sẽ tập trung vào chất lượng, dự kiến giảm sản lượng xuất khẩu về 4 triệu tấn nhưng giá trị thu về cao hơn. Việc triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao giúp thích ứng với nguy cơ siêu El Nino cuối năm 2026 và tạo lợi thế cạnh tranh "xanh". Khi hạt gạo có thương hiệu uy tín và hệ thống truy xuất minh bạch, Việt Nam sẽ làm chủ quyền định giá, khẳng định vị thế cường quốc lương thực bền vững trên thế giới.