Thách thức từ tiêu chuẩn nhiệt độ và hàng rào kỹ thuật

Liên minh châu Âu vừa chính thức ban hành Quy định ủy quyền Delegated Regulation (EU) 2025/1449 nhằm sửa đổi Phụ lục III của Quy định (EC) số 853/2004. Đây được xem là bước đi quyết liệt của khối này trong việc thắt chặt các điều kiện đông lạnh đối với mặt hàng cá ngừ phục vụ tiêu thụ trực tiếp. Quy định mới dự báo sẽ tạo ra những tác động lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ chuỗi hoạt động từ khai thác, chế biến đến xuất khẩu cá ngừ vào thị trường EU, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia cung ứng quan trọng hàng đầu.

Nội dung cốt lõi của quy định mới nhấn mạnh rằng các sản phẩm cá ngừ dùng cho nhu cầu tiêu thụ trực tiếp của con người như sashimi, steak hay loin bắt buộc phải được đông lạnh đạt nhiệt độ lõi từ -18°C hoặc thấp hơn. Đáng chú ý, yêu cầu này vẫn được áp dụng nghiêm ngặt ngay cả trong trường hợp tàu khai thác sử dụng phương pháp đông lạnh bằng nước muối (brine freezing). Theo các báo cáo kiểm tra chính thức của EU, việc chuẩn hóa ngưỡng nhiệt độ này xuất phát từ thực tế thời gian qua đã phát hiện nhiều tàu khai thác chỉ đông lạnh sản phẩm ở mức -9°C.

Những sản phẩm này sau đó vẫn được đưa ra thị trường dưới danh nghĩa cá ngừ tươi hoặc cá ngừ chưa qua chế biến. Phía EU đánh giá đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là hành vi gian lận thương mại nghiêm trọng. Quan trọng hơn, việc không đạt ngưỡng đông lạnh sâu tiềm ẩn rủi ro lớn đối với an toàn thực phẩm. Khi nhiệt độ không đủ thấp, nguy cơ tích tụ histamine gia tăng, có thể dẫn đến các ca ngộ độc scombroid cho người tiêu dùng. Vì vậy, việc áp đặt tiêu chuẩn -18°C được xem là giải pháp bắt buộc nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tăng cường tính minh bạch cho toàn bộ thị trường.

Quy định ủy quyền (EU) 2025/1449 sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 27/1/2026. Kể từ thời điểm này, tất cả các lô hàng cá ngừ không đáp ứng yêu cầu về nhiệt độ lõi sẽ bị cấm nhập khẩu vào EU dưới dạng sản phẩm tiêu thụ trực tiếp. Điều này tạo ra áp lực rất lớn đối với doanh nghiệp và đội tàu khai thác, khi buộc phải rà soát lại toàn bộ quy trình kỹ thuật. Từ đầu tư trang thiết bị đông lạnh hiện đại đến thiết lập hệ thống giám sát nhiệt độ và lưu trữ hồ sơ tuân thủ, mọi khâu đều đòi hỏi sự đầu tư bài bản và chính xác để tránh nguy cơ bị loại khỏi thị trường.

Theo quy định, chỉ những tàu khai thác được trang bị hệ thống đông lạnh bằng nước muối và đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận đủ năng lực kỹ thuật mới được phép đưa sản phẩm vào thị trường EU. Toàn bộ quá trình kiểm soát nhiệt độ phải được ghi nhận và lưu trữ dữ liệu nhằm phục vụ công tác thanh tra. Thực chất, đây là một cuộc “nâng cấp tiêu chuẩn” mà EU sử dụng để thanh lọc các nguồn cung không đảm bảo chất lượng. Đối với ngành thủy sản Việt Nam, đây là phép thử lớn về năng lực quản trị chuỗi cung ứng cũng như khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của một thị trường khó tính nhưng giàu tiềm năng như Liên minh châu Âu.

Giải pháp thích ứng để bảo vệ kim ngạch xuất khẩu chủ lực

Dù quy định mới của EU rất khắt khe, song các doanh nghiệp cá ngừ Việt Nam cần bình tĩnh phân loại và nhận diện đúng nhóm đối tượng áp dụng. Theo hướng dẫn từ cơ quan quản lý EU, quy định này không đánh đồng toàn bộ sản phẩm cá ngừ mà chỉ tập trung vào nhóm dùng cho tiêu thụ trực tiếp. Nhóm này bao gồm cá ngừ tươi hoặc đông lạnh dùng làm sashimi, sushi, steak; cá ngừ loin hoặc fillet đông lạnh; cũng như các sản phẩm rã đông nhưng được bán dưới dạng tươi tại thị trường EU. Những sản phẩm chỉ trải qua các công đoạn sơ chế đơn thuần như cắt, làm sạch, phân cỡ hoặc đóng gói lại cũng thuộc diện bị siết chặt yêu cầu nhiệt độ lõi -18°C.

Ngược lại, một tín hiệu tích cực là quy định mới không áp dụng đối với nhóm cá ngừ nhập khẩu phục vụ chế biến công nghiệp. Các mặt hàng như cá ngừ làm nguyên liệu đồ hộp, cá ngừ hấp, tiệt trùng, hun khói hoặc các sản phẩm đã qua xử lý nhiệt sâu sẽ không bị ràng buộc bởi tiêu chuẩn đông lạnh mới này. Cơ quan chức năng EU lý giải rằng các công đoạn xử lý nhiệt hoặc tiệt trùng trong công nghiệp đã loại bỏ phần lớn rủi ro về an toàn thực phẩm cũng như histamine. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ đầy đủ các quy định chung về vệ sinh an toàn thực phẩm để đảm bảo quá trình thông quan diễn ra thuận lợi.

Việc phân định rõ ràng giữa hai nhóm sản phẩm chính là chìa khóa giúp doanh nghiệp Việt Nam xây dựng chiến lược ứng phó phù hợp. Để giảm thiểu nguy cơ bị từ chối thông quan hoặc buộc phải chuyển đổi mục đích sử dụng sang nguyên liệu chế biến sâu, doanh nghiệp cần chủ động phân loại lô hàng ngay từ khâu thu mua và chế biến. Đồng thời, mục đích sử dụng phải được thể hiện nhất quán trên hồ sơ kỹ thuật, hợp đồng thương mại và chứng từ xuất khẩu. Sự minh bạch thông tin ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế tối đa các tranh chấp kỹ thuật khi hàng hóa cập cảng tại các quốc gia thành viên EU.

Bên cạnh đó, việc phối hợp chặt chẽ với các đối tác khai thác và đội tàu nhằm đảm bảo hệ thống thiết bị đông lạnh trên tàu đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật là yếu tố không thể thiếu. Doanh nghiệp cần đóng vai trò cầu nối và giám sát để dữ liệu nhiệt độ được ghi nhận, lưu trữ đầy đủ và chính xác theo thời gian thực. Theo ghi nhận của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cá ngừ đạt trên 0,9 tỷ USD, tiếp tục là mặt hàng chủ lực, nằm trong nhóm dẫn đầu về giá trị xuất khẩu của ngành thủy sản.

Dự báo thời gian tới, xu hướng nâng cao các hàng rào kỹ thuật của EU sẽ tiếp tục mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác. Khả năng thích ứng nhanh và chủ động cập nhật công nghệ sẽ là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp Việt Nam giữ vững vị thế. Việc phối hợp chặt chẽ với đối tác EU để thống nhất mục đích sử dụng cuối cùng của sản phẩm không chỉ là giải pháp trước mắt cho năm 2026 mà còn là bước chuẩn bị quan trọng cho lộ trình phát triển bền vững. Với tinh thần chủ động, ngành cá ngừ Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức từ Quy định 2025/1449 thành động lực nâng cao chất lượng và uy tín trên thị trường quốc tế.