Tình trạng thiếu hụt vật liệu xây dựng phục vụ các dự án giao thông trọng điểm không phải vấn đề mới, song áp lực ngày càng gia tăng khi nhu cầu triển khai các dự án hạ tầng, đặc biệt là hệ thống đường cao tốc, tăng mạnh. Theo ông Trần Phương, Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhiều yếu tố cộng hưởng đang khiến nguồn cung vật liệu chưa đáp ứng được nhu cầu, kéo theo giá tăng và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là công tác lập và triển khai quy hoạch khai thác khoáng sản tại một số địa phương còn chậm, dẫn đến chưa phát huy hiệu quả nguồn tài nguyên sẵn có. Trong khi đó, tài nguyên vật liệu xây dựng phân bố không đồng đều giữa các khu vực. Đối với cát, sự chênh lệch về nguồn cung khiến nhiều nhà thầu phải vận chuyển vật liệu từ khoảng cách xa, làm gia tăng chi phí logistics và hạn chế khả năng đáp ứng kịp thời cho công trường. Đối với các mỏ nhỏ lẻ ở khu vực miền núi, quy trình cấp phép thăm dò, khai thác vẫn còn những thủ tục phức tạp, trong khi trữ lượng không lớn và khả năng khai thác phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, mùa vụ.

Một vấn đề đáng chú ý khác nằm ở khâu tổ chức đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Theo cơ quan quản lý, cách thức tổ chức đấu giá tại một số trường hợp có thể khiến giá trúng đấu giá bị đẩy lên cao. Sau khi trúng đấu giá, một số nhà đầu tư không đủ khả năng triển khai, dẫn đến tình trạng bỏ cọc, khiến nguồn mỏ không được đưa vào khai thác như kỳ vọng.

Không ít trường hợp mỏ đã được cấp phép nhưng vẫn chưa thể hoạt động hoặc phải tạm đình chỉ do vướng mắc về đăng kiểm thiết bị, thủ tục đất đai, đánh giá tác động môi trường, cấp phép môi trường hoặc do doanh nghiệp vi phạm các quy định pháp luật.

Đáng chú ý, dù Chính phủ đã ban hành một số cơ chế đặc thù để phục vụ các dự án giao thông trọng điểm, một bộ phận nhà thầu vẫn có xu hướng mua vật liệu từ các mỏ thương mại thay vì chủ động thực hiện thủ tục để khai thác nguồn vật liệu phục vụ trực tiếp cho dự án. Điều này góp phần tạo thêm áp lực lên nguồn cung trên thị trường.

Một trong những điểm được kỳ vọng tạo chuyển biến trong giải quyết bài toán vật liệu là sự thay đổi của hệ thống pháp luật về khoáng sản và đất đai. Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, cùng Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định 193/2025/NĐ-CP, đã bổ sung và điều chỉnh nhiều quy định theo hướng đơn giản hóa thủ tục, đưa công tác quản lý khoáng sản sát hơn với yêu cầu thực tế.

Theo Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, thủ tục cấp phép khai thác đối với khoáng sản nhóm IV, trong đó có một số loại vật liệu xây dựng thông thường như cát, sỏi lòng sông, đã được đơn giản hóa. Đáng chú ý, các khu vực khoáng sản phục vụ trực tiếp cho những dự án quan trọng quốc gia tiếp tục thuộc diện không phải đấu giá quyền khai thác. Đây được xem là cơ chế quan trọng nhằm rút ngắn thời gian đưa các mỏ vật liệu vào khai thác, phục vụ trực tiếp cho các công trình trọng điểm.

Cùng với đó, quy định về tiền đặt trước trong đấu giá quyền khai thác cũng được điều chỉnh theo hướng tăng mức đặt trước, qua đó góp phần sàng lọc năng lực của nhà đầu tư, hạn chế tình trạng doanh nghiệp tham gia đấu giá nhưng không đủ năng lực triển khai và bỏ cọc sau khi trúng đấu giá. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý được kỳ vọng sẽ giúp quá trình cấp phép, khai thác và cung ứng vật liệu trở nên minh bạch, nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Ngày 18/8/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc ký Văn bản số 8368/VPCP-CN yêu cầu rà soát, điều phối nguồn vật liệu xây dựng thông thường phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia. Thực hiện chỉ đạo này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với các bộ, ngành và địa phương để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Chính phủ, trong đó đề xuất bổ sung các cơ chế đặc thù nhằm triển khai hiệu quả Luật Địa chất và Khoáng sản.

Một trong những nhóm giải pháp được Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam đề xuất là mở rộng đối tượng không phải đấu giá quyền khai thác đối với khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường. Cơ chế này được định hướng áp dụng đối với các dự án quan trọng quốc gia, công trình khẩn cấp và dự án PPP. Theo đó, giấy phép có thể được cấp trực tiếp cho nhà thầu thi công các dự án lớn hoặc giao cho đơn vị có đủ năng lực chuyên môn khai thác, cung ứng vật liệu dùng chung cho nhiều công trình.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp chuyển từ cơ chế cung ứng vật liệu mang tính riêng lẻ sang điều phối nguồn cung theo nhu cầu thực tế của các dự án, qua đó hạn chế tình trạng nơi thừa, nơi thiếu. Một giải pháp khác là áp dụng thủ tục rút gọn để tăng công suất khai thác tại các mỏ vật liệu xây dựng thông thường đang hoạt động. Việc này nhằm nhanh chóng bổ sung nguồn cung cho các dự án trọng điểm trong bối cảnh nhu cầu vật liệu tăng cao.

Cùng với đó, cơ quan quản lý đề xuất tiếp tục sửa đổi, đồng bộ các quy định liên quan đến thủ tục đầu tư, đánh giá tác động môi trường, cấp phép môi trường và kế hoạch sử dụng đất. Việc đồng bộ các thủ tục được xem là điều kiện quan trọng để tránh tình trạng một dự án khai thác đã được chấp thuận về chủ trương nhưng vẫn phải chờ nhiều thủ tục liên quan trước khi có thể đưa mỏ vào hoạt động.

Đối với những tình huống đặc biệt như thiên tai, dịch bệnh hoặc yêu cầu về quốc phòng, an ninh, cơ quan quản lý cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế miễn hoặc rút gọn các thủ tục thăm dò, khai thác nhằm bảo đảm nguồn vật liệu không bị gián đoạn. Mục tiêu của các giải pháp được đề xuất không chỉ là tăng nguồn cung mà còn bảo đảm vật liệu được đưa đến công trường đúng thời điểm, với mức giá hợp lý.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các dự án giao thông quy mô lớn, bởi chi phí vật liệu và vận chuyển chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng mức đầu tư. Khi nguồn cung khan hiếm, giá vật liệu tăng cao, hiệu quả đầu tư của dự án cũng bị ảnh hưởng, đồng thời tạo thêm áp lực lên tiến độ thi công.

Việc điều phối nguồn vật liệu vì vậy cần được thực hiện đồng bộ giữa Trung ương, địa phương, chủ đầu tư, nhà thầu và các đơn vị khai thác. Cùng với tháo gỡ thủ tục, công tác kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác cũng cần được tăng cường nhằm bảo đảm khai thác đúng quy định, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hạn chế những tác động tiêu cực đến môi trường.

Trong bối cảnh hàng loạt dự án giao thông trọng điểm đang được triển khai, việc chủ động nguồn vật liệu được xem là một trong những điều kiện quyết định để bảo đảm tiến độ các công trình. Nếu các cơ chế đặc thù được hoàn thiện và triển khai đồng bộ, cùng với việc điều phối hợp lý giữa các địa phương và dự án, bài toán thiếu vật liệu xây dựng được kỳ vọng sẽ từng bước được tháo gỡ, tạo thêm dư địa để các công trình giao thông trọng điểm, đặc biệt tại khu vực phía Nam, đẩy nhanh tiến độ và phát huy hiệu quả đầu tư.

Từ tháo gỡ thủ tục đến tổ chức lại nguồn cung, mục tiêu cuối cùng là hình thành một cơ chế khai thác và cung ứng vật liệu chủ động, minh bạch, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của các công trình trọng điểm nhưng vẫn bảo đảm quản lý chặt chẽ tài nguyên và phát triển bền vững.