Thực trạng phát triển và những điểm nghẽn

Theo Báo Điện Biên Phủ, tại khu nhà xưởng của Hợp tác xã Tâm Thiện ở xã Thanh An, không khí sản xuất diễn ra khẩn trương với hệ thống máy móc hiện đại vận hành liên tục, từ xay xát đến đánh bóng thành phẩm. Dây chuyền này giúp giảm lao động thủ công, hạn chế tỷ lệ gạo vỡ, gạo tấm, đồng thời nâng cao chất lượng hạt gạo sau chế biến. Đi vào hoạt động từ năm 2020, đơn vị định hướng thu mua lúa gạo và xây dựng thương hiệu gạo chất lượng cao, với trung bình mỗi ngày sản xuất khoảng 50 tấn thóc, tương đương 30 tấn gạo. Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường, đơn vị đã đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại, khép kín hoàn toàn.

Chị Trần Thị Hương Quế, Giám đốc HTX Tâm Thiện, cho biết từ khi đưa hệ thống chế biến mới vào vận hành, gạo có mẫu mã đẹp hơn, sản lượng tăng gấp 6 - 7 lần so với máy thủ công trước đây và được khách hàng ưa chuộng. Đến nay, sản phẩm của HTX đã có mặt tại nhiều tỉnh phía Bắc, chiếm đến 80% thị phần tiêu thụ của đơn vị. HTX đang hướng tới mở rộng thị trường vào miền Nam, nơi sản phẩm cũng nhận được sự quan tâm của người tiêu dùng.

Lợi thế về vùng nguyên liệu đang tạo nền tảng để Thanh An phát triển ngành hàng lúa gạo theo hướng hàng hóa, với toàn xã có trên 1.972ha lúa 2 vụ. Vụ chiêm xuân vừa qua, do ảnh hưởng của thiên tai, năng suất chỉ đạt trên 35 tạ/ha. Tuy nhiên, người dân được vận động ứng dụng khoa học kỹ thuật, tập trung phát triển các giống lúa chất lượng cao như Séng cù, Tám thơm. Địa phương hiện có 74 cơ sở xay xát, chế biến thóc, gạo ở dạng thô, trong đó 66/66 cơ sở đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường.

Bên cạnh lúa gạo, tại Mường Ảng, câu chuyện nâng tầm nông sản được đặt vào cây cà phê - một trong những sản phẩm chủ lực của tỉnh. Với diện tích trên 1.900ha cà phê, trong đó 1.813ha đang trong thời kỳ kinh doanh và 150ha trong thời kỳ kiến thiết cơ bản, sản lượng cà phê quả tươi bình quân hằng năm đạt khoảng 12.000 - 14.000 tấn, tương đương 3.500 - 3.900 tấn cà phê nhân hàng hóa. Cùng với đó, vùng nguyên liệu bổ sung từ các xã lân cận góp phần tạo nguồn cung ổn định cho hoạt động chế biến.

Nhằm tiếp tục nâng cao chất lượng và đầu tư công nghiệp chế biến theo hướng hiện đại, hiệu quả, Công ty Cổ phần Cà phê Detech đã khảo sát vùng nguyên liệu cà phê, vườn cà phê đầu dòng, vườn ươm cây giống và khu đất dự kiến đầu tư Nhà máy chế biến sâu cà phê trên địa bàn xã Mường Ảng với diện tích khoảng 13ha. Đây là cơ sở mở thêm cơ hội chuyển mạnh từ sản xuất nguyên liệu sang chế biến, qua đó gia tăng giá trị ngay tại địa phương. Từ những mô hình bước đầu ở cơ sở có thể thấy, đầu tư cho chế biến đang trở thành mắt xích quan trọng trong quá trình nâng cao giá trị nông sản. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, Điện Biên vẫn cần tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn.

Chiến lược đồng bộ nâng tầm nông sản

Từ những mô hình bước đầu ở cơ sở có thể thấy, đầu tư cho chế biến đang trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình nâng cao giá trị nông sản Điện Biên. Khi quy mô sản xuất ngày càng lớn, nếu chỉ dừng ở việc bán nguyên liệu thô, giá trị thu được sẽ chưa tương xứng với tiềm năng. Hiện nay, toàn tỉnh có khoảng 5.156ha rau các loại, hơn 8.120ha cà phê, trên 12.360ha mắc ca và khoảng 4.160ha cây ăn quả. Năm 2026, tỉnh tiếp tục đặt mục tiêu mở rộng các vùng sản xuất, trong đó cà phê lên trên 13.130ha, mắc ca gần 14.900ha, cây ăn quả đạt 5.000ha, gắn với nâng cao chất lượng và phát triển chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, quá trình phát triển vẫn còn những điểm nghẽn như tỷ lệ chế biến sâu thấp, liên kết giữa vùng nguyên liệu với doanh nghiệp chưa chặt chẽ, sức cạnh tranh của nhiều sản phẩm chưa tương xứng với tiềm năng. Mục tiêu đến năm 2030, toàn tỉnh hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung khoảng 70.000ha; trong đó khoảng 40.000ha mắc ca, trên 20.000ha cà phê và khoảng 3.000ha cây ăn quả. Quy mô vùng nguyên liệu ngày càng lớn đòi hỏi hệ thống chế biến phải được đầu tư đồng bộ, vừa tạo đầu ra ổn định cho nông sản, vừa nâng cao giá trị sản phẩm.

Chế biến sâu là giải pháp căn cơ giúp nâng cao chất lượng, kéo dài thời gian bảo quản, giảm tổn thất sau thu hoạch, đồng thời tạo ra nhiều dòng sản phẩm mới. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng kế hoạch triển khai, hướng dẫn cụ thể nội dung hỗ trợ, tăng cường kết nối doanh nghiệp, nhà đầu tư với địa phương, HTX và người dân, trọng tâm là hình thành vùng nguyên liệu tập trung, thúc đẩy liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ.

Tại Kỳ họp thứ 4, HĐND tỉnh thông qua Nghị quyết số 23, bổ sung nhiều cơ chế hỗ trợ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về vốn, công nghệ, chế biến và thị trường. Cụ thể, tỉnh hỗ trợ tối đa 30% chi phí đầu tư cơ sở chế biến, bảo quản nông sản; hỗ trợ 50% kinh phí phát triển nông nghiệp thông minh; hỗ trợ 15 - 20 triệu đồng/ha chuyển đổi đất lúa sang cây trồng có giá trị cao. Chi phí cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói được hỗ trợ 100%.

Đối với ngành hàng cà phê, tỉnh triển khai chính sách hỗ trợ đầu tư nhà máy chế biến, bảo quản nông sản và xây dựng thương hiệu quốc gia cho sản phẩm OCOP; đồng thời khuyến khích các hộ chế biến chuyển thành cơ sở tập trung, góp phần xử lý môi trường, nâng cao chất lượng và áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Đầu tư cho công nghiệp chế biến đang mở ra dư địa mới để nông nghiệp Điện Biên chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và giá trị.