Lưu lượng hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến huyết mạch vận chuyển dầu, khí tự nhiên và nhiều loại hàng hóa từ Vịnh Ba Tư - vẫn bị hạn chế nghiêm trọng bởi Iran, ngay cả sau khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có hiệu lực từ ngày 8/4.

Thỏa thuận đình chiến kéo dài 14 ngày, mà phía Mỹ cho biết phụ thuộc vào việc Iran dỡ bỏ lệnh phong tỏa tại Hormuz, đến nay vẫn chưa dẫn đến sự gia tăng đáng kể về số chuyến tàu. Chỉ có vài tàu rời Vịnh Ba Tư trong ngày 8/4 và sáng 9/4, trong khi thông thường có khoảng 135 tàu đi qua eo biển này mỗi ngày.

Tehran tuyên bố Hormuz vẫn “mở”, nhưng việc qua lại phải được phối hợp với quân đội và tuân thủ các tuyến đường nghiêm ngặt do nước này chỉ định. Việc Iran tiếp tục kiểm soát tuyến đường khiến chủ tàu và thủy thủ đoàn e ngại vượt qua, trong khi tình trạng thắt chặt nguồn cung dầu toàn cầu chưa được cải thiện.

Vì sao ngừng bắn chưa giúp Hormuz mở lại?

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2, Tehran đã khẳng định quyền kiểm soát eo biển và gần như làm tê liệt phần lớn hoạt động thương mại. Quốc gia này kế đó tiến hành các cuộc tấn công rải rác vào tàu thuyền trong và quanh Vịnh Ba Tư, đồng thời có thể đã rải thủy lôi tại Hormuz.

Iran hiện chỉ cho phép một số tàu nhất định đi qua tuyến đường thủy này theo sát bờ biển Iran, thường là sau các cuộc đàm phán về hành lang an toàn, và đôi khi yêu cầu khoản phí lên tới 2 triệu USD.

Trong khi đó, Iran vẫn duy trì xuất khẩu dầu của riêng mình qua Hormuz, với sản lượng gần tương đương trước chiến sự.

Các chủ tàu cho biết điều kiện thực tế gần như chưa thay đổi dù đã có lệnh ngừng bắn. Ngày 8/4, Iran phát thông báo yêu cầu tàu thuyền phải xin phép trước khi đi qua hành lang biển. Tehran cũng thông báo tàu sẽ bị giới hạn trong 2 tuyến hẹp sát bờ để tránh các bãi thủy lôi chống hạm mà nước này nói đã được bố trí tại tuyến vận tải truyền thống phía Nam eo biển.

Phần lớn chủ tàu vẫn không sẵn sàng đánh cược với rủi ro mất người, mất hàng và mất tàu. Jennifer Parker, giảng viên tại Viện Quốc phòng và An ninh, Đại học Tây Australia, nhận định: "Không thể khôi phục dòng chảy vận tải toàn cầu chỉ trong 24 giờ. Chủ tàu chở dầu, công ty bảo hiểm và thủy thủ đoàn cần tin rằng rủi ro đã thực sự giảm xuống - chứ không chỉ tạm dừng”.

Điều gì cần thiết để mở lại Hormuz?

Một số chủ tàu có thể chấp nhận đàm phán với phía Iran để được phép đi qua. Tehran trước đây đã cho phép tàu từ Pakistan và Malaysia vượt eo biển, trong khi Thái Lan đang tìm cách xin phép cho 9 tàu bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư.

Để khôi phục lưu thông quốc tế, các chủ tàu cần được đảm bảo rằng tàu và thủy thủ đoàn của họ an toàn. Điều này có thể đòi hỏi Iran từ bỏ yêu cầu buộc tàu đi theo tuyến trong vùng biển của mình và trả phí khi qua eo biển.

Ngoài ra, nếu muốn quay lại tuyến phía Nam truyền thống, các chủ tàu và thủy thủ cần chắc chắn rằng khu vực này không còn thủy lôi.

Ngay cả khi các điều kiện được đáp ứng, lượng lớn tàu đang chờ đi qua theo cả 2 chiều cũng sẽ tạo áp lực đáng kể. Trong bối cảnh chưa có hệ thống điều phối giao thông, giới chuyên gia nhấn mạnh rằng một cơ chế sắp xếp lịch trình di chuyển là cần thiết. Các tuyến phân luồng hiện có - cả tuyến phía Nam truyền thống và tuyến phía Bắc do Iran thiết lập - có thể giúp giảm nguy cơ va chạm.

Iran có quyền kiểm soát Hormuz hay không?

Iran phát tín hiệu sẽ tiếp tục duy trì quyền kiểm soát việc đi lại qua Hormuz và tận dụng lợi thế này ngay cả khi chiến sự kết thúc. Một dự luật đang được xem xét tại Quốc hội nước này nhằm luật hóa chủ quyền đối với eo biển và thiết lập hệ thống thu phí đối với tàu thuyền, theo hãng tin Fars.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), các quốc gia có thể thực thi chủ quyền trong phạm vi 12 hải lý tính từ đường bờ biển - gọi là lãnh hải. Được biết eo biển Hormuz nằm trong lãnh hải của Iran và Oman.

Tuy nhiên, các quốc gia phải cho phép tàu nước ngoài được “qua lại vô hại” và không được cản trở quyền “quá cảnh” qua các eo biển phục vụ hàng hải quốc tế. Công ước cũng quy định không được thu phí chỉ vì tàu đi qua lãnh hải. Dù Iran đã ký UNCLOS từ năm 1982, Quốc hội nước này chưa phê chuẩn hiệp ước.

Vào ngày 9/4, người đứng đầu Tổ chức Hàng hải Quốc tế tuyên bố rằng mọi nỗ lực của Tehran nhằm áp đặt vĩnh viễn cơ chế thu phí tại Hormuz là không thể chấp nhận và có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm.