Được thành lập vào tháng 11/2004, HTX chè Bản Liền (xã Bản Liền, tỉnh Lào Cai) ở giai đoạn đầu gặp phải rất nhiều trở ngại, giao thông đi lại còn khó khăn, nếu đi từ trung tâm thị trấn Bắc Hà đến xã khoảng 30km, mùa mưa hay bị sạt lở làm ách tắc giao thông, hệ thống điện lưới quốc gia, thông tin liên lạc chưa có. Năng lực quản lý HTX còn nhiều hạn chế, ban quản lý HTX chủ yếu là người nông dân, không biết hết chữ. Cơ sở vật chất thiếu thốn, chưa có nhà máy chế biến và thị trường đầu ra cho sản phẩm.

Tháng 12 năm 2004, từ bỏ công việc nhà nước ở tỉnh, anh Phạm Quang Thận về gom 294 ha diện tích chè và tập hợp 178 xã viên tham gia vào hoạt động ở HTX Bản Liền. Kiên trì phát triển chè hữu cơ cho đến nay HTX đã phát triển lên 264 thành viên và diện tích tăng lên 1.219 ha, tất cả đã được chứng nhận chè hữu cơ theo tiêu chuẩn quốc tế (EU - Mỹ - Canada) và thường xuyên xuất sản phẩm đi các thị trường này. Tất cả diện tích bảo đảm không sử dụng hóa chất để diệt cỏ, trừ sâu, không dùng thuốc kích thích sinh trưởng.

Xây dựng thương hiệu Việt mang tiêu chuẩn quốc tế

Ngay khi tham gia quản lý HTX, anh Thận đã thực hiện các giải pháp để liên kết mỗi bà con vào thành viên HTX (chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số) thực hiện nghiêm túc việc trồng chè bằng phương pháp hữu cơ. Thời điểm đó cả xã chưa có điện, giao thông từ xã xuống thôn còn cách trở, nhưng nhờ vận động các hội viên vẫn kiên trì sản xuất bằng phương pháp truyền thống dựa theo tự nhiên. Cuối năm 2004 anh làm hồ sơ trình các cấp có thẩm quyền xem xét cấp chứng nhận sản phẩm hữu cơ, sau 3 năm thẩm định, tháng 9 năm 2007 HTX chính thức đạt Chứng nhận sản phẩm nông nghiệp hữu cơ Việt Nam tuân theo bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041.

Sau khi có chứng nhận hữu cơ, anh Thận đi tìm kiếm thị trường tiêu thụ trong nước và quốc tế, từ năm 2007 đến năm 2012 chè Bản Liền đã đến với thị trường các nước Trung Đông, nhưng giai đoạn này sản lượng nhỏ, giá cả thấp, hoạt động HTX bị thua lỗ kéo dài.

Không nản trí trước chông gai đó, anh tìm cách đưa sang thị trường châu Âu, anh dành thời gian nghiên cứu ra các sản phẩm chè thành phẩm phù hợp với thị hiếu, sở thích của người châu Âu. Anh mời đoàn công tác từ Pháp sang Việt Nam trực tiếp quan sát, cùng sản xuất với bà con trồng chè. Anh được các thành viên trong đoàn Pháp hướng dẫn về cách chế biến, sau đó anh đã đi nhiều nơi để tìm kiếm công nghệ máy móc phù hợp. Công nghệ sấy hấp được áp dụng, việc này khử chất tanin mà vẫn giữ được các nội chất quan trọng trong chè. Các công nghệ này không phát sinh khí thải, nước thải ra môi trường xung quanh.

Nhờ tinh thần kiên trì đó, đến nay sản phẩm chè hữu cơ của HTX Bản Liền đã được 12 công ty thu mua, các công ty này đưa chè đi 7 quốc gia, trong đó thị trường tiêu thụ lớn nhất là Pháp với 100 tấn chè khô (600 tấn tươi) mỗi năm, tiếp đến là thị trường Đức, Ý, Mỹ, Canada... chất lượng và giá sản phẩm ở các quốc gia đồng đều như nhau.

Có được thị trường ổn định, anh cùng các thành viên trong HTX tiếp tục mở rộng diện tích, theo anh khác với chè công nghiệp, trồng chè hữu cơ diện tích tăng rất chậm chỉ 10% đến 15% diện tích mỗi năm. Hàng năm, phía đối tác sẽ thường xuyên quay lại kiểm đột xuất các hộ thành viên trong HTX, việc lựa chọn được thực hiện ngẫu nhiên.

Hiện tại, HTX có 10 loại sản phẩm chè khô khác nhau như: chè ướp hoa nhài, hoa sen, chè quýt, chè sao lăn OP1 - OP2, hồng trà, trà mẫu đơn, chè phơi, chè phổ nhĩ, chè xanh lá, chè trắng. Thị trường tiêu thụ sản phẩm của HTX được mở rộng, chia thành nhiều phân đoạn như: nội địa, bán lẻ, bán sỉ, xuất khẩu. Năm 2026 HTX đang xuất khẩu là thị trường EU, Mỹ, Canada.

Theo anh Phạm Quang Thận: “Tất cả các tiêu chuẩn của mỗi nước đều được nghiên cứu kỹ lưỡng, ghi chép lại thành cuốn sách dày, nhưng chúng tôi dịch ra và tổng hợp lại thành 25 tiêu chuẩn cho mỗi hội viên dễ hiểu, dễ thực hiện. Khác với tiêu chuẩn hữu cơ trong nước là được sử dụng các hóa chất trong danh mục cho phép, nhưng với các tiêu chuẩn của các nước thì nói không với thuốc trừ cỏ, các hóa chất, tất cả đều phải sinh trưởng tự nhiên, khi có cỏ dại thì phải xử lý bằng thủ công. Nếu sử dụng phân bón hữu cơ thì phân đó phải đạt được chất lượng quốc tế và phải có chứng nhận của các tổ chức quốc tế, tránh việc phân hữu cơ có lẫn thành phần phân đạm hoặc kali”.

Trong suốt quá trình sản xuất kinh doanh, khó khăn luôn bủa vây, năm 2018 các tiêu chuẩn mới khắt khe hơn, chi phí làm các giấy chứng nhận cao hơn đều này đòi hỏi HTX phải đầu tư nhiều hơn. Bên cạnh đó, việc xuất hàng trước kia mất khoảng 30 ngày là các đối tác nhận được hàng, nhưng nay phải mất 40 đến 60 ngày, làm các chi phí bến bãi, vận tải đội lên.

Phát triển dựa trên sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên

Dần quen với những khó khăn đó, hiện nay HTX duy trì thường xuyên kiểm tra giám sát các nương chè giữa các thành viên hợp tác xã về nâng cao sản lượng, chất lượng canh tác, thi đua trồng chè đảm bảo tiêu chuẩn hữu cơ.

Tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến vào sản xuất, thi đua sáng tạo trong lao động, canh tác để có những sáng kiến cải tiến kỹ thuật phục vụ cho sản xuất kinh doanh. Các phong trào thi đua đã thu hút 100% các hộ gia đình thành viên tham gia hưởng ứng, thực hiện.

Nhờ đó trong những năm qua, HTX đã nhận được những danh hiệu, tiêu chuẩn và thành tích khen thưởng của các cấp, bộ, ngành như: Chứng nhận chè hữu cơ theo tiêu chuẩn Quốc tế (EU - Mỹ - Canada); Chứng nhận Thương mại công bằng của tổ chức thế giới WFTO; năm 2019 HTX được UBND tỉnh Lào Cai công nhận sản phẩm chè đạt tiêu chuẩn (OCOP 5 sao) đầu tiên của tỉnh; năm 2020 sản phẩm của HTX được bình chọn là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu tỉnh; năm 2022 đạt danh hiệu Thương hiệu quốc gia Việt Nam…

Kiên trì theo từng bước vững chắc, đưa sản phẩm Việt ra biển lớn và nhờ nâng cao giá trị nông sản nên thu nhập của người dân trồng chè tại xã Bản Liền đã tăng lên rõ rệt. Hàng năm tăng sản lượng chè búp tươi từ 15 - 20% tạo công ăn việc làm cho 264 hộ gia đình thành viên.

Song song với việc làm kinh tế, HTX còn duy trì làm công tác an sinh xã hội, với phương châm “cuộc sống của người dân có ổn định thì mới nghĩ đến làm giàu” do vậy hàng năm HTX trích một phần doanh thu làm quỹ phúc lợi cho nhân dân xã Bản Liền.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, kinh tế xanh không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là con đường chiến lược để HTX và chính quyền xã Bản Liền phát huy tiềm năng, lợi thế riêng có của địa phương. Với nền tảng nông nghiệp truyền thống, cảnh quan thiên nhiên đặc sắc và bản sắc văn hóa phong phú, Bản Liền có đầy đủ điều kiện để định hình một mô hình phát triển “xanh - tuần hoàn - bền vững”.

Theo anh Phạm Quang Thận: “Phát triển kinh tế phải gắn với bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Kinh tế xanh không đơn thuần là “trồng cây nhiều hơn” mà là chuyển đổi toàn diện tư duy phát triển - từ khai thác sang nuôi dưỡng, từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi giá trị, từ tăng trưởng số lượng sang nâng cao chất lượng”.

Trong thời gian tới, HTX và UBND xã Bản Liền sẽ phát triển kinh tế rừng theo hướng bền vững, chú trọng kinh tế dưới tán rừng. Tăng cường trồng rừng gỗ lớn, bảo vệ rừng tự nhiên, kết hợp phát triển dược liệu, cây bản địa và du lịch sinh thái. Tiếp tục khai thác lợi thế cảnh quan thiên nhiên, đồi chè, văn hóa truyền thống, ẩm thực địa phương để xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm gắn với nông nghiệp xanh. Người dân vừa là chủ thể sản xuất, vừa là chủ thể cung cấp dịch vụ du lịch.

Có thể khẳng định, thành công của HTX chè Bản Liền không chỉ là lời khẳng định quyết tâm xây dựng thương hiệu Việt vươn tầm quốc tế mà xa hơn đó là tầm nhìn kinh tế xanh. Đó là phát triển dựa trên sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn giá trị truyền thống, mang đến lợi ích bền vững lâu dài cho xã hội.