Từ một cậu bé lớn lên trong cảnh nghèo túng “gần như chết đói”, phải dành dụm từng đồng học bổng để gửi về nuôi mẹ, nhà Toán học Shing-Tung Yau (Khâu Thành Đồng) đã viết nên một trong những hành trình truyền cảm hứng nhất của toán học hiện đại. Không chỉ là nhà khoa học gốc Hoa đầu tiên giành giải thưởng danh giá Fields Medal, ông còn đặt nền móng cho nhiều hướng nghiên cứu quan trọng, ảnh hưởng sâu rộng đến cả toán học lẫn vật lý lý thuyết.

Tuổi thơ nghèo khó và bước ngoặt cuộc đời

Sinh năm 1949 trong một gia đình đông con với 8 anh chị em, Yau sớm trải qua tuổi thơ thiếu thốn. Khi ông mới vài tháng tuổi, gia đình chuyển đến Hong Kong sinh sống. Dù cha ông là một học giả giảng dạy kinh tế học và triết học, nhưng điều kiện sống của cả nhà vẫn vô cùng chật vật.

Ông từng chia sẻ rằng tuổi thơ của ông không hoàn toàn chuẩn mực, gia đình rất nghèo, ban đầu gần như chết đói. Họ sống trong một căn nhà ngoại ô không điện, nước sinh hoạt. Ông cũng thường xuyên trốn học nhưng lại luôn hoàn thành bài tập do cha của mình giao cho.

Chính người cha học giả ấy đã gieo mầm trí tuệ cho Yau. Ông thường xuyên mời sinh viên tới nhà thảo luận về triết học và văn chương, đồng thời khuyến khích con trai tiếp cận những ý tưởng trừu tượng từ sớm. Nhờ đó, khi mới 10-11 tuổi, Yau đã bắt đầu làm quen với tư duy logic và suy luận sâu.

Biến cố lớn xảy ra khi ông 14 tuổi, cha ông qua đời. Gia đình rơi vào khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng, mẹ ông phải làm đồ thủ công để mưu sinh. Từ đây, Yau thay đổi hoàn toàn, tập trung học hành, vừa đi học vừa làm gia sư để phụ giúp gia đình.

Sau khi tốt nghiệp trung học năm 1965, Yau theo học ngành toán tại Chinese University of Hong Kong. Lúc này, tài năng của ông bộc lộ rõ rệt, ông có thể tự học và làm bài thi nhiều môn mà không cần đến lớp. 

Một giảng viên đã nhận ra tiềm năng đặc biệt của Yau và giới thiệu ông đến University of California, Berkeley để theo học Tiến sĩ. Nhờ sự hỗ trợ này, ông nhận được học bổng từ IBM - một cơ hội hiếm có vào thời điểm đó.

Năm 1969, Yau vay tiền bạn bè để mua vé máy bay sang Mỹ. Mỗi tháng nhận 300 USD học bổng, ông dành một nửa gửi về cho gia đình ở Hong Kong. Cuộc sống nơi đất khách không hề dễ dàng, có những kỳ nghỉ lễ, ông không đủ tiền về nhà và phải ở lại thư viện, miệt mài nghiên cứu.

Chính trong giai đoạn này, Yau tìm thấy niềm đam mê lớn với hình học và các phương trình vi phân. Ông đặc biệt bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của không gian cong và những cấu trúc toán học sâu sắc phía sau.

Vinh quang và tầm ảnh hưởng toàn cầu

Ngay từ năm thứ hai nghiên cứu sinh, Yau đã tập trung vào một trong những bài toán khó nhất thời bấy giờ: Giả thuyết Calabi. Đây là một vấn đề quan trọng trong hình học phức, mà nhiều nhà toán học tin rằng không thể giải được.

Nhưng Yau không nghĩ vậy. Ông từng chia sẻ rằng ngay cả khi không thể giải, ông vẫn muốn hiểu vì sao bài toán lại khó đến thế.

Năm 1976, ông đã làm điều mà nhiều người cho là không tưởng. Ông chứng minh thành công giả thuyết Calabi. Công trình này không chỉ gây tiếng vang lớn trong toán học mà còn mở đường cho sự phát triển của String theory trong vật lý, đặc biệt với khái niệm không gian Calabi-Yau.

Không dừng lại ở đó, Yau tiếp tục đóng góp vào nhiều lĩnh vực như phương trình vi phân đạo hàm riêng, hình học đại số và thậm chí cả General relativity. Một trong những kết quả nổi bật là chứng minh về “khối lượng dương” trong lý thuyết tương đối rộng. 

Năm 1982, ở tuổi 33, Yau được trao giải Fields Medal - giải thưởng cao quý nhất trong toán học, tương đương “Nobel Toán học”. Ông trở thành người gốc Hoa đầu tiên nhận vinh dự này.

Các nhà toán học hàng đầu thế giới đánh giá rất cao năng lực của ông. Nhà toán học Louis Nirenberg nhận xét ông sở hữu năng lực kỹ thuật phi thường và tầm nhìn sâu sắc, có thể giải quyết những vấn đề mà giới nghiên cứu đã bế tắc trong nhiều năm.

Sau đó, ông giảng dạy và nghiên cứu tại nhiều trường đại học danh tiếng như Harvard University, nơi ông gắn bó hơn 30 năm và giữ chức Giáo sư danh dự William Caspar Graustein.

Ngoài Fields Medal, Yau còn nhận hàng loạt giải thưởng quốc tế như Veblen (1981), Crafoord (1994), Wolf (2010) và Shaw Prize (2023), khẳng định vị thế hàng đầu của ông trong giới toán học.

Không chỉ là nhà nghiên cứu xuất sắc, Yau còn dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo thế hệ trẻ và phát triển toán học châu Á. Ông đóng vai trò quan trọng trong việc thành lập nhiều trung tâm nghiên cứu, đặc biệt là Trung tâm Toán học Morningside.

Sau nhiều năm giảng dạy tại Mỹ, ông trở về làm việc tại Tsinghua University, nơi ông tiếp tục dẫn dắt các chương trình đào tạo toán học chất lượng cao.

Ông từng chia sẻ, mục tiêu của ông rất đơn giản, đó là để chứng minh rằng Trung Quốc có thể phát triển một môn khoa học cơ bản như toán họ. 

Ông cũng sáng lập và điều hành Học viện Qiuzhen thuộc Thanh Hoa, nơi tập trung bồi dưỡng những tài năng toán học trẻ. Đồng thời, ông tham gia vận động để Hong Kong đăng cai International Congress of Mathematicians vào năm 2030, sự kiện lớn nhất của giới toán học toàn cầu.