Vị Anh hùng dân tộc là Thủ khoa lừng lẫy một thời, 29 tuổi từ quan, 3 lần khởi nghĩa
Đến nay, tên tuổi ông vẫn được hậu thế trân trọng và lưu truyền.
Nguyễn Hữu Huân (1830-1875) là một trong những sĩ phu tiêu biểu của Nam Kỳ trong phong trào kháng Pháp thế kỷ XIX. Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông để lại dấu ấn sâu đậm bởi tinh thần yêu nước, khí tiết kiên trung và sự hy sinh vì độc lập dân tộc.
Ông sinh ra tại làng Tịnh Hà, tổng Thanh Quơn, huyện Kiến Hưng, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường (nay thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp). Ngay từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, hiếu học.
Năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định, được người dân kính trọng gọi là “Thủ khoa Huân”. Sau đó, ông được triều đình Huế bổ nhiệm làm Giáo thụ, phụ trách công việc giáo dục và thi cử tại địa phương.
Bước ngoặt lớn trong cuộc đời ông đến vào năm 1859, khi thực dân Pháp nổ súng đánh thành Gia Định. Trước tình hình đất nước lâm nguy, ông từ bỏ chức vụ để đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, nhanh chóng xây dựng lực lượng lên đến hàng nghìn người. Trong giai đoạn 1859-1861, nghĩa quân của ông phối hợp cùng các lực lượng kháng chiến do Trương Định, Nguyễn Trung Trực và Võ Duy Dương lãnh đạo, góp phần tạo nên phong trào kháng Pháp sôi nổi ở Nam Kỳ.
Sau Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862, triều đình giải tán lực lượng nghĩa binh. Tuy nhiên, Thủ khoa Huân vẫn tiếp tục kháng chiến. Năm 1864, ông bị bắt và giao cho thực dân Pháp. Do không khuất phục, ông bị kết án 10 năm khổ sai và đày sang nhà tù Cayenne (Nam Mỹ), nơi được xem là “địa ngục trần gian”.
Đến năm 1869, ông được trả tự do sau 5 năm tù đày. Trở về nước, ông lấy danh nghĩa dạy học để tiếp tục gây dựng lực lượng kháng chiến. Phong trào do ông lãnh đạo dần phát triển, song gặp nhiều khó khăn về vũ khí và điều kiện hoạt động.
Năm 1875, do bị chỉ điểm, ông bị bắt tại Chợ Gạo. Trước sự tra tấn và dụ hàng của thực dân Pháp, ông vẫn giữ vững khí tiết và bị hành hình tại Mỹ Tho khi mới 45 tuổi.
Hiện nay, tên tuổi Thủ khoa Huân vẫn được lưu giữ qua nhiều công trình, địa danh. Tiêu biểu là Trường THPT Thủ khoa Huân (xã Mỹ Tịnh An, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang cũ - nay là Đồng Tháp) được thành lập năm 1983. Ngôi trường mang tên ông không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn là biểu tượng giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ học sinh.
Thủ khoa Huân được xem là biểu tượng của tầng lớp trí thức yêu nước Nam Bộ, nổi bật với ý chí kiên cường và lòng trung nghĩa trong bối cảnh đất nước mất chủ quyền. Ông đại diện cho tinh thần dấn thân của trí thức trước vận mệnh dân tộc.
Trong khi không ít quan lại lựa chọn thỏa hiệp hoặc an phận, Thủ khoa Huân đã từ bỏ địa vị, chấp nhận hiểm nguy để đứng về phía nhân dân. Hình ảnh một người đỗ đầu khoa bảng sẵn sàng cầm vũ khí, sống đời nghĩa sĩ đã trở thành biểu tượng đẹp của kẻ sĩ Nam Bộ cuối thế kỷ XIX.
