Trong lịch sử sân khấu Việt Nam, Song Kim được xem là một trong những nữ diễn viên đầu tiên đặt nền móng cho nghệ thuật kịch nói nước nhà. Không chỉ sở hữu tài năng diễn xuất đặc biệt, bà còn khiến nhiều thế hệ nghệ sĩ kính phục bởi niềm đam mê sân khấu cháy bỏng, sự khổ luyện hiếm có và cuộc đời gần như dành trọn cho nghệ thuật.

Hơn nửa thế kỷ đứng trên sân khấu, Nghệ sĩ Nhân dân Song Kim đã hóa thân vào hàng chục nhân vật khác nhau, từ những người mẹ nông dân, phụ nữ vùng cao đến các vai hài kịch, phản diện đầy cá tính. Nhưng phía sau ánh đèn sân khấu ấy là một cuộc đời nhiều duyên nợ với nghệ thuật, bắt đầu từ những lần lén gia đình đi xem tuồng chèo cho tới cuộc gặp định mệnh với nhà thơ Thế Lữ.

Cô gái nhà quan mê sân khấu đến cuộc gặp gỡ định mệnh với Thế Lữ

Nghệ sĩ Nhân dân Song Kim tên thật là Phạm Thị Nghĩa, sinh năm 1913 tại huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội. Bà sinh ra trong một gia đình quan lại nền nếp, cha là quan phủ Mẫn.

Ngay từ nhỏ, cô gái Phạm Thị Nghĩa đã bộc lộ niềm say mê đặc biệt với sân khấu. Trong khi xã hội thời bấy giờ vẫn còn nhiều định kiến với phụ nữ theo nghề hát, bà vẫn lén gia đình đi xem tuồng chèo hoặc chăm chú nghe anh chị kể lại các tích tuồng sau mỗi đêm diễn.

Sau này nhớ lại quãng thời gian ấy, bà từng viết rằng mỗi lần nhìn những gánh hát rời làng, nghe tiếng đòn gánh kẽo kẹt xa dần trong mưa xuân, bà lại thấy “nước mắt trào ra như mất một vật gì yêu quý”.

Dù đam mê nghệ thuật nhưng vì gia đình không ủng hộ, Song Kim chỉ dám tìm cách đến gần sân khấu bằng những công việc rất nhỏ như bán vé cho các buổi diễn từ thiện. Với bà khi ấy, chỉ cần được đứng gần sân khấu cũng đã là niềm vui lớn.

Bước ngoặt cuộc đời bà đến vào năm 1936, khi lần đầu gặp nhà thơ Thế Lữ trong buổi ra mắt vở “Ghen” của Đoàn Phú Tứ.

Biết cô gái trẻ yêu nghệ thuật, Thế Lữ đã cho người từ Hải Phòng lên Hà Đông mời bà tham gia vai cô Mão trong vở “Gái không chồng” do nhóm kịch của ông dàn dựng.

Chính trên chuyến xe xuống Hải Phòng hôm ấy, vì sợ gia đình phát hiện mình đi diễn, Phạm Thị Nghĩa đã đề nghị lấy nghệ danh Song Kim để ghi trên áp phích quảng cáo. Không ngờ, cái tên ấy sau này lại trở thành một phần lịch sử sân khấu Việt Nam.

Vai diễn đầu tiên đã khiến Thế Lữ tin vào khả năng diễn xuất của bà. Từ đó, ông liên tục mời Song Kim tham gia nhiều vở diễn khác nhau. Tình yêu nghệ thuật dần trở thành tình yêu đôi lứa và vài năm sau họ chính thức nên duyên vợ chồng.

Không chỉ là cặp đôi nổi tiếng của làng nghệ thuật, Song Kim và Thế Lữ còn đi vào lịch sử sân khấu Việt Nam khi là cặp vợ chồng hiếm hoi cùng được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân ngay trong đợt đầu tiên năm 1984.

Người nghệ sĩ khổ luyện dành tình yêu cả đời cho sân khấu

Sau khi kết hôn, Song Kim tiếp tục đồng hành cùng Thế Lữ trong các hoạt động sân khấu. Năm 1942, hai người tham gia Đoàn kịch Thế Lữ - nơi quy tụ nhiều tên tuổi lớn của văn nghệ Việt Nam như Nguyễn Tuân, Tú Mỡ hay Nguyễn Xuân Khoát.

Khi kháng chiến chống Pháp bùng nổ, cặp vợ chồng nghệ sĩ nhanh chóng tham gia hoạt động văn nghệ cách mạng. Họ biểu diễn phục vụ kháng chiến, tham gia Đoàn sân khấu Việt Nam rồi Đoàn kịch Chiến Thắng.

Trong những năm tháng ấy, bà liên tục đảm nhận nhiều vai diễn giàu cảm xúc trong các vở kịch cách mạng, đặc biệt là các tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng.

Sau hòa bình, bà trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của Đoàn kịch nói Trung ương - tiền thân của Nhà hát Kịch Việt Nam ngày nay.

Điều khiến giới sân khấu đặc biệt nể phục Song Kim không chỉ là tài năng mà còn là phương pháp lao động nghệ thuật cực kỳ nghiêm túc và cầu toàn.

Trong suốt cuộc đời diễn xuất, bà tham gia hơn 40 vai diễn lớn nhỏ nhưng hầu như không có nhân vật nào lặp lại màu sắc cũ. Mỗi vai diễn đều được bà nghiên cứu kỹ lưỡng từ dáng đi, giọng nói đến tâm lý nhân vật.

Nghệ sĩ Nhân dân Doãn Châu từng kể rằng nhiều đêm bà ngồi khâu từng miếng độn trang phục, bắt nhân viên âm thanh thu đi thu lại giọng nói của mình để chỉnh sửa từng ngữ điệu nhỏ nhất.

Sự cầu toàn ấy giúp mỗi vai diễn của Song Kim đều có chiều sâu và dấu ấn riêng biệt. Dù thành công và nổi tiếng, bà luôn sống giản dị, tận tụy và khiêm nhường.

Nghệ sĩ Song Kim qua đời năm 2008, hưởng thọ 95 tuổi. Nhưng với nhiều thế hệ nghệ sĩ và khán giả yêu sân khấu, bà vẫn luôn là biểu tượng đẹp của lớp nghệ sĩ tiên phong, những con người đã dành cả thanh xuân để đặt những viên gạch đầu tiên cho nền kịch nói Việt Nam hiện đại.