Sáng tạo từ mảnh đất chiêm trũng giàu truyền thống

Theo Báo Phú Thọ, nghề làm cá thính ở xã Tiên Lữ được hình thành từ sự thích nghi độc đáo của người nông dân trước điều kiện tự nhiên. Với địa hình trũng thấp, đồng ruộng nơi đây thường xuyên ngập nước nên mỗi năm bà con chỉ cấy được một vụ lúa. Tuy nhiên, thiên nhiên lại ưu ái ban tặng cho vùng đất này nguồn thủy sản tự nhiên dồi dào. Để giải quyết bài toán mưu sinh khi lượng cá đánh bắt được không kịp tiêu thụ, người dân đã sáng tạo ra phương pháp muối cá với thính, tạo nên món ăn mang đậm dấu ấn địa phương.

Bà Trần Thị Thực, người sinh ra và lớn lên tại thôn Minh Chủ, xã Tiên Lữ, đã có gần 40 năm gắn bó với nghề. Với bà, cá thính không chỉ đơn thuần là món ăn mà còn là “hồn cốt” của quê hương. Bà bộc bạch: "Để có những mẻ cá thính thơm ngon, người làm nghề phải đặt hết tâm vào đó. Từ việc lựa chọn loại cá mè, cá chép, cá trôi tươi sống, không quá to để dễ ngấm gia vị, đến khâu sơ chế đều đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối".

Sự khéo léo của người dân Tiên Lữ còn được thể hiện rõ qua công thức chế biến đặc trưng. Sau khi mổ sạch, cá được bóp muối kỹ nhằm khử mùi tanh và giúp thịt săn chắc hơn. Điểm nhấn tạo nên sự khác biệt chính là lớp thính vàng óng. Thính được làm từ ngô hoặc gạo rang xay vỡ, đòi hỏi sự tinh tế để từng hạt chín đều, dậy mùi thơm mà không bị cháy hay sống. Sự kết hợp giữa thính ngô đậm đà, bùi ngậy và thính gạo thơm dịu đã tạo nên hương vị riêng biệt cho từng mẻ cá nén.

Bà Đặng Thị Luân, năm nay hơn 70 tuổi ở thôn Minh Chủ, là người có hơn 50 năm “chạm tay” vào từng con cá thính, chia sẻ rằng: "Nguồn gốc món ăn này xuất phát từ những mùa lũ về tháng 5, tháng 10 âm lịch. Ngày đó, chợ xa, không có thuyền bè, người dân chỉ còn cách chế biến cá cùng muối, thính và lá ổi. Món đặc sản này có vị ngọt đậm, thính thơm giòn, trở thành hương vị tuổi thơ của bao thế hệ người con Tiên Lữ".

Giữ trọn hương vị đặc sản vươn xa thị trường

Quy trình chế biến cá thính Tiên Lữ còn đòi hỏi sự tỉ mỉ ở công đoạn ủ cá. Người dân nơi đây có bí quyết riêng để bảo đảm cá “chín” tự nhiên trong môi trường kín khí. Họ thường lót mo cau sạch, dùng cuộn rơm nếp vò kỹ cùng nan tre để nén chặt miệng chĩnh. Dưới đáy chum còn được lót lớp lá ổi, lá sung hoặc lá vả nhằm tạo hương thơm, chống mốc và ngăn chặn côn trùng. Quá trình ủ kéo dài từ 7 đến 10 ngày, thậm chí lên đến vài tháng tùy từng loại cá, giúp miếng cá chuyển sang màu mận chín, săn chắc mà không cần sử dụng bất kỳ loại hóa chất bảo quản nào.

Chính sự tỉ mỉ, cẩn trọng trong từng khâu vệ sinh từ dao, thớt, chậu, vại cho đến đôi bàn tay của người chế biến đã tạo nên uy tín cho thương hiệu cá thính nơi đây. Không chỉ gói gọn trong phạm vi gia đình, cá thính Tiên Lữ nay đã trở thành món quà đặc sản được nhiều du khách gần xa săn đón. Chị Trần Thị Thu Hương, du khách đến từ Hà Nội, thích thú cho hay: "Thưởng thức miếng cá thính nướng trên than hoa, mùi thơm nồng nàn của thính rang quyện với vị chua thanh tự nhiên làm vị giác như được đánh thức. Đó là trải nghiệm ẩm thực vô cùng độc đáo, một sự kết hợp hoàn hảo giữa vị mặn của muối, vị béo bùi của cá và vị chát nhẹ của lá ổi, lá sung đi kèm".

Trong bối cảnh thị trường thực phẩm ngày càng đa dạng, các hộ làm nghề ở Tiên Lữ đã chủ động cải tiến quy trình, chú trọng nhãn mác và bao bì để sản phẩm trở nên chuyên nghiệp hơn nhưng vẫn giữ được “hồn cốt” truyền thống. Món ăn này giờ đây không chỉ xuất hiện trong mâm cơm sum vầy của các gia đình địa phương mà còn hiện diện tại nhiều nhà hàng, quán ăn ở Hà Nội và các tỉnh, thành phố lân cận.

Giá trị của nghề làm cá thính không chỉ dừng lại ở yếu tố kinh tế mà còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Đây cũng là minh chứng cho trí tuệ dân gian cùng bản sắc văn hóa cần được trân trọng và phát huy. Việc giữ nghề làm cá thính không chỉ giúp người dân Tiên Lữ lưu giữ “hồn đất, vị quê” mà còn góp phần lan tỏa giá trị ẩm thực Việt đến với cộng đồng. Nếu có dịp ghé thăm vùng chiêm trũng Tiên Lữ, du khách sẽ được tận tay nén từng miếng cá, lắng nghe những câu chuyện mộc mạc về tình đất, tình người gửi gắm trong món quà quê dân dã này. Bởi trong mỗi miếng cá thính vàng ruộm, thực khách không chỉ cảm nhận được sự khéo léo, cần cù của người dân mà còn thấy được chiều sâu văn hóa của vùng đất trung du giàu truyền thống.