Hoàn thành một ngày làm việc vất vả với các công đoạn kéo dây, lắp ổ cắm và hoàn thiện hệ thống điện cho một phòng phẫu thuật ngựa tại bang Arkansas, LaDonna Glass (23 tuổi) trút bỏ đôi giày bảo hộ nặng nề để xỏ vào chiếc Crocs cầu vồng rồi rời công trường. Trả lời New York Times, Glass cho biết cô rất yêu công việc thợ điện hiện tại. Tuy nhiên, trong quá khứ, cô từng bị dằn vặt bởi nỗi sợ sẽ làm gia đình và thầy cô thất vọng.

Cơ sở của nỗi sợ đó xuất phát từ định kiến đã tồn tại lâu đời trong xã hội: lao động chân tay chỉ dành cho những học sinh có sức học kém hoặc không đủ năng lực vào đại học. 

Sự tăng vọt của chi phí giáo dục cùng áp lực từ thị trường lao động đang khiến tư duy truyền thống thay đổi. Tổng học phí niêm yết cho 4 năm học tại một trường đại học tư nhân ở Mỹ hiện có thể chạm mốc 200.000 USD, cao gấp đôi so với 30 năm trước. Trong khi đó, mức chi phí cho các khóa đào tạo nghề tư nhân thường nằm dưới ngưỡng 25.000 USD.

Mặc dù dữ liệu thực tế cho thấy người có bằng cử nhân vẫn giữ mức thu nhập trung vị cao gấp 1,8 lần so với người chỉ có bằng tốt nghiệp trung học, những gánh nặng về khoản nợ vay đi học và nguy cơ thất nghiệp ngày càng tăng đã buộc nhiều gia đình phải tính toán lại. Dù hiện tại có hơn 60% học sinh tốt nghiệp trung học tiếp tục lên đại học, số lượng người lựa chọn các trường công lập hệ 2 năm chuyên đào tạo nghề đã ghi nhận mức tăng trưởng gần 20% trong giai đoạn 2020-2025, theo số liệu từ National Student Clearinghouse. Mức tăng tương tự cũng được ghi nhận ở các trường nghề tư nhân và chương trình học việc.

Song song với gánh nặng tài chính, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng tạo ra làn sóng chuyển dịch. Nhiều thanh niên Mỹ quyết định tìm đến các ngành nghề như hàn, điện, xây dựng, sửa chữa ống nước hay lắp đặt hệ thống điều hòa. Lý do họ đưa ra rất thực tế: AI có thể soạn thảo văn bản, nhưng không thể trực tiếp nối đường ống, lắp bồn rửa hay leo lên sửa chữa các cánh turbine gió.

Trường hợp của Logan Bangert (18 tuổi) là một ví dụ điển hình. Bangert từng ấp ủ ước mơ bước chân vào Đại học Penn State và gia nhập đội bóng bầu dục tại đây. Tuy nhiên, anh đã lập tức từ bỏ ý định khi nhận thấy mức học phí dành cho sinh viên ngoài bang vượt quá 50.000 USD/năm.

Thông qua một ngày hội việc làm, Bangert biết đến khóa học kỹ thuật viên turbine gió kéo dài 7 tháng với chi phí khoảng 21.000 USD. Nhận bằng tốt nghiệp vào tháng 3, anh chuyển tới Houston làm công việc sửa chữa cánh turbine với mức thu nhập dao động từ 80.000 đến 90.000 USD/năm. Chàng trai 18 tuổi tin rằng tính chất lao động thể lực của công việc này chính là "tấm lá chắn" vững chắc trước làn sóng tự động hóa, điều mà nhiều người lao động trí óc đang lo sợ.

Đánh đổi mồ hôi lấy thu nhập hàng trăm nghìn USD

Đối với LaDonna Glass, con đường đến với nghề thợ điện cũng trải qua nhiều ngã rẽ. Từng đạt thành tích khá tốt thời trung học và gánh trên vai nhiều kỳ vọng, Glass từng tin rằng không vào đại học đồng nghĩa với thất bại. Năm 2021, cô nhập học Đại học bang Mississippi với mục tiêu trở thành chuyên gia trị liệu tâm lý cho thanh thiếu niên.

Thế nhưng, chứng kiến anh trai mình dù tốt nghiệp ngành kế toán tại chính ngôi trường này lại ra làm tài xế xe tải, cùng với gánh nặng chi phí sinh hoạt đắt đỏ, Glass bắt đầu hoài nghi về tính hiệu quả của tấm bằng cử nhân. Cô nhận ra bản thân không thể dành ra 4 năm chỉ để ngồi trên giảng đường.

Quyết định bỏ học giữa chừng, Glass làm việc tại một cửa hàng thức ăn nhanh trước khi đăng ký chương trình đào tạo nghề 4 năm do Công đoàn Công nhân Điện Quốc tế tổ chức. Hiện tại, cô nhận mức lương 21 USD/giờ và được tham gia các khóa học miễn phí để lấy giấy phép hành nghề. Khi chính thức ra nghề, mức thu nhập trung bình của thợ điện thuộc công đoàn này đạt gần 90.000 USD/năm.

Cùng chung lựa chọn rẽ hướng, Ryan Shikhman (21 tuổi), một kỹ thuật viên hệ thống sưởi, thông gió và điều hòa không khí (HVAC) tại New York, từng đứng trước định hướng học tài chính hoặc kinh doanh từ gia đình. Khi anh quyết định đăng ký khóa học nghề 1 năm, bạn gái lúc đó thậm chí còn đề nghị anh giữ bí mật, không được tiết lộ công việc này với cha mẹ cô.

Đến nay, Shikhman đã tự làm chủ một doanh nghiệp sửa chữa điều hòa với doanh thu hơn 100.000 USD mỗi năm. Anh còn lập tài khoản mang tên Trades Over College trên các nền tảng TikTok và Instagram nhằm lan tỏa góc nhìn tích cực về nghề kỹ thuật.

Tuy nhiên, mức thu nhập hấp dẫn luôn đi kèm với những tổn hại về sức khỏe và thể lực. Shikhman cho biết anh thường xuyên phải làm việc trong môi trường oi nóng trên 37 độ C, cùng đồng nghiệp vác những khối thiết bị nặng gần 90 kg qua nhiều tầng cầu thang. Nhận thức được giới hạn của sức khỏe, anh dự định sẽ chuyển dần sang vai trò quản lý trong tương lai.

Nỗ lực xóa bỏ rào cản định kiến

Nhìn nhận về sự thay đổi tư duy này, Jerome Grant, Giám đốc hệ thống cao đẳng kỹ thuật tư nhân Universal Technical Institute, đánh giá vị thế của các trường nghề đang ngày càng được nâng cao và không còn lép vế trước các trường đại học truyền thống. Mục tiêu hiện tại của tổ chức là giúp các bậc phụ huynh có thể hãnh diện khoe công việc thợ hàn của con mình trong các buổi tiệc.

Dù vậy, con đường khẳng định bản thân của những lao động nữ và người da màu trong ngành này vẫn còn lắm chông gai. Glass chia sẻ cô thường là người phụ nữ da màu duy nhất xuất hiện tại công trường và không ít lần phải nghe những lời xì xầm, coi thường năng lực của phái nữ.

Tương tự, Alondra Pantaleon (20 tuổi) từng gặp phải sự phản đối từ gia đình khi đăng ký học nghề hàn tại New Jersey. Xuất phát từ việc cha mẹ đều đang làm những công việc nhận lương tối thiểu, họ mong muốn con gái có một cuộc sống bớt vất vả hơn và cho rằng hàn là nghề chỉ dành cho nam giới. Pantaleon đã phải tìm kiếm và cho cha mẹ xem các video về những người thợ hàn nữ trên mạng xã hội để dần thay đổi suy nghĩ của họ.

Hiện tại, khi chuẩn bị tốt nghiệp và tìm kiếm các vị trí thợ hàn ô tô với mức lương hơn 25 USD/giờ, Pantaleon đã nhận được sự ủng hộ trọn vẹn từ phía gia đình. Bằng chính năng lực và mức thu nhập thực tế, thế hệ trẻ làm nghề kỹ thuật tại Mỹ đang từng bước chứng minh rằng đại học không còn là con đường duy nhất dẫn đến thành công.