Thực trạng suy dinh dưỡng báo động và tác động hai chiều đến người bệnh

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ung thư tiếp tục là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam, cướp đi khoảng 10 triệu sinh mạng vào năm 2022. Gánh nặng này đang có xu hướng gia tăng dưới tác động của quá trình già hóa dân số, tốc độ đô thị hóa nhanh cùng các yếu tố nguy cơ từ lối sống như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia và chế độ ăn uống thiếu lành mạnh.

Mặc dù những bước tiến vượt bậc trong y học hiện đại như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, liệu pháp nhắm trúng đích hay miễn dịch đã mở ra cơ hội sống lớn hơn cho người bệnh, nhưng các phương pháp này cũng mang lại không ít tác dụng phụ. Độc tính từ quá trình điều trị thường tấn công trực tiếp vào hệ tiêu hóa, gây ra các triệu chứng như buồn nôn, chán ăn, thay đổi vị giác, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thụ thực phẩm và đẩy nhanh tốc độ suy mòn của cơ thể.

Bộ Y tế nhấn mạnh, mối quan hệ giữa ung thư và dinh dưỡng là một vòng lặp mang tính hai chiều chặt chẽ. Bản thân khối u ác tính kết hợp với quá trình điều trị khắc nghiệt sẽ gây suy dinh dưỡng; ngược lại, một thể trạng suy kiệt sẽ trực tiếp làm giảm khả năng đáp ứng thuốc, giảm mức độ dung nạp hóa - xạ trị, gia tăng biến chứng nhiễm trùng và làm tiên lượng sống của người bệnh xấu đi rõ rệt. Thống kê lâm sàng cho thấy, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở bệnh nhân ung thư có thể lên tới 80% tùy thuộc vào giai đoạn bệnh. Tình trạng này đặc biệt phổ biến và nghiêm trọng ở các nhóm bệnh nhân mắc ung thư đường tiêu hóa, gan mật tụy và vùng đầu cổ. Do đó, hướng dẫn mới yêu cầu các cơ sở y tế phải thực hiện sàng lọc nguy cơ và đánh giá toàn diện tình trạng dinh dưỡng ngay từ thời điểm chẩn đoán ban đầu, đồng thời theo dõi sát sao xuyên suốt hành trình chiến đấu với bệnh tật.

Hệ chỉ số vàng trong công thức dinh dưỡng cá thể hóa

Để ngăn chặn tình trạng sụt cân involuntary (ngoài ý muốn) và bảo tồn khối lượng cơ cho người bệnh, Bộ Y tế đã đưa ra khung khuyến nghị định lượng cụ thể dựa trên nền tảng khoa học vững chắc. Mọi can thiệp dinh dưỡng cần được thiết kế riêng biệt (cá thể hóa) cho từng bệnh nhân dựa trên các chỉ số thực tế như cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI), tốc độ sụt cân, khẩu phần ăn thực tế và các xét nghiệm cận lâm sàng liên quan.

Về nhu cầu năng lượng, bệnh nhân ung thư cần được đảm bảo cung cấp từ 25 - 30 kcal/kg cân nặng mỗi ngày để duy trì các hoạt động chuyển hóa cơ bản và bù đắp năng lượng tiêu hao do khối u. Đặc biệt, lượng protein (đạm) đóng vai trò then chốt trong việc tái tạo tế bào và phục hồi các tổn thương mô. Hướng dẫn quy định mức protein tối thiểu phải đạt 1,2 g/kg/ngày. Đối với những trường hợp bệnh nhân bị suy dinh dưỡng nặng hoặc có tình trạng mất khối cơ nghiêm trọng, lượng đạm bổ sung có thể tăng cường lên mức 1,5 g/kg/ngày nhằm tối ưu hóa khả năng phục hồi cơ bắp.

Bên cạnh đó, cơ cấu các nhóm chất cũng cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Hàm lượng lipid (chất béo) được khuyến nghị chiếm dưới 30% tổng năng lượng khẩu phần hằng ngày. Trong đó, thực đơn cần ưu tiên tuyệt đối các loại chất béo không bão hòa (như axit béo trong dầu thực vật, các loại hạt, cá giàu omega-3) và hạn chế tối đa các nguồn chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa (trans fat) có hại. Đối với vitamin và khoáng chất, người bệnh nên tuân thủ nhu cầu khuyến nghị như người bình thường để giữ cân bằng sinh học. Việc sử dụng các vi chất liều cao chỉ được chấp nhận khi có bằng chứng xét nghiệm thiếu hụt cụ thể và phải có chỉ định, giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý lạm dụng các chế phẩm bổ sung trôi nổi trên thị trường.

Lời cảnh báo nghiêm ngặt trước sai lầm từ chế độ ăn kiêng keto

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong văn bản hướng dẫn lần này của Bộ Y tế là lời khuyến cáo mạnh mẽ đối với việc áp dụng các chế độ ăn kiêng nghèo năng lượng, tiêu biểu là chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa carbohydrate và thay thế bằng chất béo, protein). Đây là hồi chuông cảnh tỉnh trước xu hướng nhiều người bệnh tự ý "bỏ đói khối u" theo các thông tin chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội.

Cơ quan quản lý y tế khẳng định, tính đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy nào chứng minh các chế độ ăn kiêng cực đoan như keto giúp cải thiện hiệu quả điều trị hoặc làm teo nhỏ khối u ung thư. Ngược lại, việc cắt bỏ đột ngột nhóm chất bột đường sẽ khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng trầm trọng, đẩy nhanh quá trình dị hóa cơ và làm tăng vọt nguy cơ suy dinh dưỡng cấp tính. Đối với những bệnh nhân vốn đã có thể trạng yếu, việc ép cơ thể thích nghi với một chế độ ăn thiếu cân bằng như vậy có thể gây ra những hệ lụy nguy hiểm, làm suy kiệt hàng rào miễn dịch và tước đi cơ hội tiếp tục theo đuổi phác đồ điều trị chính thống.

Chăm sóc dinh dưỡng giờ đây cần được nhìn nhận bình đẳng như một biện pháp điều trị đích thực trong ung thư. Việc phát hiện sớm nguy cơ suy mòn thông qua sàng lọc, kết hợp với sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng giữa bác sĩ điều trị ung bướu và bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng chính là "chìa khóa vàng" giúp nâng cao thể trạng, giảm thiểu tối đa các biến chứng lâm sàng và mang lại tiên lượng sống lâu dài, hạnh phúc hơn cho người bệnh.