Từ tháng 3/2013, làng Kalachi và thị trấn lân cận Krasnogorsk (miền Bắc Kazakhstan, cách thủ đô Astana khoảng 500km) ghi nhận một hiện tượng bất thường khi hơn 140 người dân đột ngột rơi vào trạng thái ngủ sâu kéo dài nhiều ngày.

Các trường hợp mắc phải thường ngủ thiếp đi ngay khi đang đi bộ, làm việc hoặc trò chuyện. Thời gian ngủ kéo dài từ một ngày đến gần một tuần. Khi tỉnh dậy, bệnh nhân trong tình trạng mất trí nhớ tạm thời, xuất hiện ảo giác, suy nhược, nói khó và mất phương hướng.

Hiện tượng xảy ra ở mọi lứa tuổi và ghi nhận cả ở động vật. Người dân địa phương cho biết các đợt buồn ngủ xuất hiện theo chu kỳ, phổ biến vào thời điểm tuyết tan và có liên quan đến hướng gió.

Bà Lyubov Bilkova - người từng trải qua 8 lần rơi vào trạng thái này, kể với đài Vesti (Nga) rằng bệnh nhân thường lờ đờ như say, có thể ngủ gục ngay trong lúc đang trò chuyện.

Các biểu hiện không dừng lại ở giấc ngủ kéo dài. Báo cáo y khoa cho thấy nhiều trẻ em tại Kalachi mắc bệnh não nhiễm độc. Ở người trưởng thành, tỷ lệ đột quỵ và thiếu máu não cục bộ gia tăng.

Sau khi thức dậy, nhiều người bị mất trí nhớ tạm thời, biểu hiện là không thể nhớ được trước đó những chuyện gì đã xảy ra. Nghiên cứu tâm lý ghi nhận hơn 90% bệnh nhân có thay đổi hành vi sau khi tỉnh dậy, với biểu hiện cáu gắt, hung hăng, được cho là liên quan đến tổn thương hệ thần kinh trung ương do hóa chất.

Theo một số tài liệu điều tra, người bệnh trong cơn ngủ vẫn có thể nghe âm thanh xung quanh nhưng không thể mở mắt hay phản ứng. Nhiều trường hợp bị người thân nhầm là hôn mê và đưa đi cấp cứu.

Ngay sau khi hiện tượng lan rộng, các cơ quan chức năng đã triển khai hàng chục nghìn xét nghiệm môi trường và lâm sàng. Các chuyên gia y tế loại trừ khả năng mắc chứng ngủ châu Phi do virus hay vi khuẩn. Các giả thuyết tập trung vào tàn dư ngành công nghiệp hạt nhân thời Liên Xô, do làng Kalachi nằm cạnh Krasnogorsk - thị trấn từng khai thác quặng uranium. Dù mỏ đóng cửa từ cuối thập niên 1980, cư dân cho rằng khu mỏ bỏ hoang gây hậu quả sức khỏe.

Ông Artem Grigoriev, Trưởng bộ phận nghiên cứu Viện An toàn Bức xạ thuộc Trung tâm Hạt nhân Quốc gia Kazakhstan, cho biết: "Nồng độ radon - một loại khí phóng xạ không màu, không mùi, được hình thành do sự phân hủy urani trong đất, nước và đá tại đây cao gấp 4-5 lần bình thường, có thể xuất phát từ các mỏ quặng uranium lân cận".

Năm 2015, đại diện Chính phủ Kazakhstan công bố sự tích tụ khí carbon monoxide (CO) và hydrocarbon từ các mỏ cũ làm sụt giảm nồng độ oxy trong không khí, gây ra bệnh buồn ngủ. Sau kết luận này, chính quyền tổ chức sơ tán phần lớn cư dân, khu vực này chính thức đóng cửa từ năm 2015.

Dù vậy, tranh cãi chưa dừng lại. Năm 2020, tiến sĩ Byron Crape và các cộng sự tại Đại học Nazarbayev công bố kết quả nghiên cứu mới, bác bỏ giả thuyết ngộ độc khí CO.

Khảo sát hơn 200 cư dân cho thấy tất cả các trường hợp mắc bệnh đều sử dụng chung một nguồn nước. Nhóm nghiên cứu cho rằng hóa chất quân sự tồn lưu trong các hầm mỏ cũ đã rò rỉ vào mạch nước ngầm. Mức độ hấp thụ khác nhau giữa các cá nhân được xem là yếu tố quyết định thời gian và tần suất các cơn ngủ.

Giả thuyết này đồng thời lý giải hiện tượng gia súc uống nước sông không bị ảnh hưởng, trong khi vật nuôi sử dụng nước máy lại xuất hiện triệu chứng tương tự. Hiện tượng chỉ xảy ra vào mùa đông do loại hóa chất này phân hủy khi nhiệt độ nước trên 1 độ C.

Về đích danh loại hóa chất, nhóm nghiên cứu cho biết hiện chưa thể gọi tên chính xác. Nguyên nhân là các hầm mỏ thời Liên Xô đã xuống cấp trầm trọng, có nguy cơ sụp đổ cao, khiến việc lấy mẫu trực tiếp từ các thùng chứa dưới lòng đất gặp nguy hiểm. Nhóm chuyên gia hiện phải sử dụng các phương pháp mô hình hóa và thiết bị bay không người lái để tiếp cận.

Sau quyết định di dời năm 2015, phần lớn người dân rời khỏi Kalachi để đến khu tái định cư trong vùng Akmola. Tuy nhiên, một bộ phận cư dân vẫn lựa chọn ở lại vì sinh kế và sự gắn bó với quê hương. Hiện còn khoảng 124 gia đình sinh sống tại đây, giữa các dãy chung cư bỏ hoang và tàn tích của khu mỏ cũ. Từ năm 2016 đến nay, khu vực không ghi nhận thêm ca bệnh mới. Một số giả định cho rằng nguồn gây ô nhiễm đã cạn kiệt.

Dù không còn bùng phát, Kalachi vẫn được nhắc đến như một “ngôi làng ngủ gật” với nhiều ẩn số. Hiện nay, địa điểm này trở thành điểm đến cho du khách ưa khám phá. Một số đơn vị lữ hành tổ chức tour tham quan khu mỏ uranium cũ và giao lưu với cư dân còn lại, với chi phí dao động từ 250-900 Euro/người (khoảng 7,7 - 28 triệu đồng).