Từ ngày 28/2/2026, căng thẳng quân sự giữa Mỹ, Israel và Iran đã lập tức gây chấn động thị trường hàng hóa. Dù Hiệp hội Phân bón Thế giới (IFA) chưa đưa ra bản tin chính thức, nhưng các đánh giá sơ bộ cho thấy thị trường chắc chắn chịu tác động sâu sắc. Mức độ ảnh hưởng thực tế sẽ phụ thuộc trực tiếp vào thời gian và cường độ của cuộc chiến tại "thủ phủ" năng lượng và phân bón này.

Nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng tại "yết hầu" Hormuz

Trung Đông hiện là khu vực xuất khẩu urê lớn nhất thế giới với sản lượng khoảng 20 triệu tấn/năm. Theo dữ liệu từ hãng tư vấn CRU và Kpler, rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược chiếm khoảng 31% tổng lượng dầu thô và 40% lưu lượng urê toàn cầu.

Số liệu thống kê cho thấy, mỗi tháng có khoảng 3 - 3,9 triệu tấn phân bón được vận chuyển qua khu vực này, bao gồm 1,5 - 1,8 triệu tấn lưu huỳnh và 1,2 - 1,5 triệu tấn urê. Nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa hoặc gián đoạn nghiêm trọng, nguồn cung lưu huỳnh và urê toàn cầu có thể giảm lần lượt 44% và 33%. Đáng ngại hơn, hiện không có phương án thay thế khả thi nào cho các siêu tàu vận chuyển amoniac và tàu chở hàng rời cho lưu huỳnh khi các tuyến đường biển này bị phong tỏa.

Sự bất ổn này đã kéo theo hệ lụy tức thì lên chi phí logistics. Giá container, phụ phí bảo hiểm, chi phí nhiên liệu và nhân công tăng vọt đang tạo áp lực trực tiếp lên giá phân bón. Tại châu Á, giá dầu Brent đã vọt lên mức 80,2 USD/thùng (tăng 13% so với ngày 27/2). Do khí tự nhiên vừa là nguyên liệu thô, vừa là nhiên liệu vận hành, nên khi giá dầu và khí tăng, chi phí sản xuất phân đạm (urê, amoniac) sẽ bị đẩy lên rất cao.

Hệ lụy từ sự tê liệt của các "thủ phủ" sản xuất phân bón

Xung đột vũ trang không chỉ đe dọa tuyến vận tải mà còn trực tiếp làm tê liệt năng lực sản xuất tại các cường quốc phân bón. Tại Iran, quốc gia đứng thứ 6 thế giới về sản xuất amoniac, các nhà máy trọng điểm như Pardis Petrochemical, Kermanshah và Shiraz đã phải tạm dừng hoạt động vì lý do an ninh. Việc gián đoạn tại đây gây thiếu hụt nguồn cung lớn cho Ấn Độ cùng nhiều quốc gia châu Á và châu Phi, bởi riêng Iran đã chiếm sản lượng từ 5 - 6,5 triệu tấn urê mỗi năm.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại các khu vực lân cận khi chuỗi cung ứng năng lượng bị tấn công. Các nhà máy urê tại Ai Cập – đơn vị xuất khẩu khoảng 4 triệu tấn mỗi năm sang châu Âu – buộc phải ngừng hoạt động do nguồn cung cấp khí đốt từ Israel bị gián đoạn. Tại Jordan, nguồn cung khí tự nhiên cũng rơi vào tình trạng tương tự. Sự ngưng trệ đồng loạt từ các "ông lớn" như Saudi Arabia (với hơn 19 triệu tấn phân bón/năm), Qatar (5,5 - 6 triệu tấn urê/năm), UAE và Oman trước các cuộc tấn công trả đũa đang tạo ra một khoảng trống nguồn cung khổng lồ.

Trước nguy cơ leo thang chi phí sản xuất, TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam (FAV), khuyến cáo các doanh nghiệp kinh doanh và nông dân cần chủ động theo dõi sát diễn biến thị trường. Việc đa dạng hóa nguồn cung và chuẩn bị sẵn sàng các kịch bản ứng phó là yếu tố then chốt để bảo đảm sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực trong bối cảnh thị trường thế giới biến động khó lường.