Thách thức nâng hạng du lịch OCOP 5 sao

Ngày 22/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm Chương trình Mỗi xã một sản phẩm OCOP. Trong sáu nhóm sản phẩm OCOP, dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch tiếp tục được duy trì như một nhóm riêng biệt, cho thấy du lịch nông thôn đang được định hướng phát triển mạnh mẽ như một ngành kinh tế tại chỗ, tạo thêm nguồn thu đáng kể cho người dân bên cạnh các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống vốn tồn tại từ lâu đời tại nhiều vùng miền trên cả nước.

Thống kê đến cuối năm 2025 cho thấy cả nước có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, du lịch nông thôn đang hoạt động rộng khắp. Tuy nhiên, trên thực tế mới chỉ có 65 sản phẩm thuộc nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch được hội đồng OCOP các cấp đánh giá, công nhận. Khoảng cách này phản ánh thực trạng nhiều điểm đến hiện chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu khắt khe về chất lượng dịch vụ, trình độ quản trị và khả năng khai thác thị trường chuyên nghiệp theo bộ tiêu chí mới đã được cơ quan quản lý nhà nước quy định rất cụ thể.

Dưới góc nhìn của người làm du lịch gần 25 năm, Th.S-NCS Trần Giang San cho rằng việc chính thức đưa du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch vào nhóm sản phẩm OCOP là một bước ngoặt đối với du lịch nông thôn Việt Nam. Đây là lần đầu tiên du lịch được nhìn nhận không chỉ là một hoạt động dịch vụ mà còn là một sản phẩm kinh tế nông thôn có thể được đánh giá, phân hạng và nâng cấp như các sản phẩm OCOP khác, qua đó khẳng định vị thế và giá trị của thương hiệu quốc gia trên thị trường trong nước và quốc tế.

TS Tạ Duy Linh, người trực tiếp tham gia thiết kế mô hình làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa, đã có những chia sẻ về sự khắt khe của cấp độ 5 sao trong hệ thống OCOP hiện nay. Ông nhấn mạnh những khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu này: "OCOP 5 sao là cấp độ rất khó đạt được vì phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí khắt khe về tài nguyên, tính bền vững, khả năng thu hút khách trong nước và quốc tế, hiệu quả vận hành cũng như khả năng trở thành hình mẫu để các địa phương khác học tập".

Theo các chuyên gia, điều khó nhất của OCOP 5 sao không nằm ở hồ sơ hay giấy tờ mà ở khả năng chứng minh sức sống thực sự của cộng đồng địa phương. Một mô hình được công nhận 5 sao phải duy trì được lượng khách ổn định, tạo sinh kế cho người dân, bảo tồn được văn hóa bản địa và vận hành hiệu quả trong thời gian dài. Khi đã đạt chuẩn 5 sao, điểm đến còn trở thành nơi để các địa phương khác đến học tập kinh nghiệm, kéo theo áp lực rất lớn trong việc duy trì chất lượng dịch vụ đối với các đơn vị chủ thể thực hiện.

Thực tế hiện nay, phần lớn sản phẩm du lịch OCOP mới chỉ dừng ở hạng 3 sao và 4 sao do UBND các tỉnh, thành phố đánh giá. Trong khi cả nước đã có 126 sản phẩm OCOP đạt 5 sao thuộc các nhóm thực phẩm, đồ uống hoặc thủ công mỹ nghệ, thì lĩnh vực du lịch vẫn vắng bóng sản phẩm 5 sao cấp quốc gia. Điều này cho thấy việc xây dựng một sản phẩm du lịch đạt chuẩn đòi hỏi nhiều yêu cầu khắt khe hơn về quản trị, chất lượng dịch vụ và phát triển thương hiệu so với việc hình thành một điểm tham quan thông thường.

Các chuyên gia cũng chỉ ra rằng nhiều địa phương hiện vẫn đang loay hoay trong công tác quản trị điểm đến sau khi thay đổi mô hình chính quyền. Khi không còn cấp trung gian, nhiệm vụ thẩm định được chuyển giao trực tiếp xuống cấp xã, phường, tạo ra áp lực rất lớn về năng lực chuyên môn. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạ tầng và nguồn nhân lực, các điểm đến sẽ khó có thể bứt phá lên các bậc xếp hạng cao hơn trong bộ tiêu chí mới đã được Chính phủ ban hành.

Nâng chất lượng dịch vụ du lịch OCOP

TS Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, đã phân tích về bối cảnh quản trị mới khi Việt Nam vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, từ đó chỉ ra những thay đổi cần thiết trong quy trình đánh giá tại cơ sở. Ông chia sẻ: "TS Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, cho rằng việc ban hành bộ tiêu chí mới không chỉ xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế nông thôn mà còn phù hợp với bối cảnh quản trị mới sau khi VN vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trước đây, cấp huyện giữ vai trò tiếp nhận hồ sơ, thẩm định và đánh giá sản phẩm OCOP. Khi không còn cấp trung gian này, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao xuống cấp xã, phường, kéo theo yêu cầu điều chỉnh hệ thống tiêu chí và quy trình đánh giá".

Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á (ATI), cũng có những nhận định về việc kết nối du lịch với các nông sản địa phương, đồng thời khẳng định vai trò của du lịch như một kênh tiêu thụ hiệu quả. Ông cho biết: "Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á (ATI), cũng đồng quan điểm rằng việc đưa du lịch vào OCOP giúp gắn kết chặt chẽ giữa sản phẩm nông nghiệp đặc sản với không gian văn hóa, sinh thái địa phương. Du khách không chỉ đến ngắm cảnh mà còn tiêu thụ nông sản tại chỗ, biến du lịch thành phễu tiêu thụ sản phẩm OCOP lớn nhất".

TS Tạ Duy Linh, người trực tiếp thiết kế mô hình tại Vĩnh Long, cũng đã đưa ra những khuyến nghị mang tính chiến lược nhằm bảo đảm tính bền vững của cộng đồng trong phát triển du lịch. Ông cho rằng cần có sự cân bằng giữa sản xuất truyền thống và hoạt động du lịch: "Từ thực tiễn triển khai, TS Tạ Duy Linh khuyến nghị du lịch cộng đồng không nên thay thế hoàn toàn các hoạt động sản xuất truyền thống. Du lịch chỉ nên là sinh kế bổ sung trên nền tảng nông nghiệp và văn hóa bản địa. Người dân vẫn cần duy trì sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản hoặc nghề truyền thống để giảm rủi ro trước những biến động như dịch bệnh hay khủng hoảng kinh tế".

Th.S-NCS Trần Giang San lưu ý các địa phương muốn tận dụng hiệu quả bộ tiêu chí mới cần tập trung vào các nhóm giải pháp mang tính chuyên nghiệp. Theo ông, cần có sự thay đổi toàn diện trong cách làm: "Th.S-NCS Trần Giang San cũng lưu ý các địa phương muốn tận dụng hiệu quả bộ tiêu chí mới cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp gồm quy hoạch lại điểm đến, xây dựng tổ chức quản lý cộng đồng chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng trải nghiệm và đẩy mạnh chuyển đổi số. Cần tránh tình trạng địa phương thấy nơi khác làm homestay thì làm theo mà không dựa trên lợi thế riêng".

Tiếp nối các giải pháp trên, ông San cũng bổ sung yêu cầu xây dựng thương hiệu dựa trên giá trị khác biệt của từng sản phẩm du lịch địa phương, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các hợp tác xã. Ông khẳng định: "Ông San khẳng định điều quan trọng là phải xác định được giá trị độc bản về văn hóa, cảnh quan hay nghề truyền thống để tạo ra sản phẩm khác biệt. Việc hình thành các hợp tác xã du lịch cộng đồng có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm tính pháp lý trong kinh doanh, phân chia lợi ích công bằng và duy trì sự đồng thuận trong cộng đồng".

Trong những năm tới, với bộ tiêu chí mới vừa được ban hành, các địa phương sẽ phải đầu tư nguồn lực lớn hơn cho chất lượng dịch vụ, đào tạo nguồn nhân lực và công tác quản lý chuyên nghiệp nếu thực sự muốn nâng hạng sản phẩm. Các mô hình như làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa tại Vĩnh Long chính là ví dụ điển hình khi chủ động tham chiếu bộ tiêu chí ngay từ giai đoạn xây dựng nhằm tạo sinh kế lâu dài cho người dân địa phương.

Thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc gia tăng số lượng mô hình mà là nâng cao chất lượng dịch vụ và xây dựng thương hiệu đủ sức cạnh tranh ở quy mô quốc gia. Khi đạt chuẩn 5 sao, điểm đến không chỉ mang lại nguồn thu nhập cao mà còn trở thành hình mẫu để các địa phương khác học tập kinh nghiệm. Đây cũng chính là đích đến cuối cùng mà du lịch nông thôn Việt Nam đang nỗ lực hướng tới để khẳng định vị thế và hoàn thiện mình trong thời gian tới.