Ý tưởng xây dựng hệ thống cáp treo để đưa hàng chục nghìn người vượt qua tình trạng ùn tắc giao thông mỗi ngày tại thủ đô Antananarivo từng được xem là chưa có tiền lệ ở khu vực châu Phi hạ Sahara.

Thế nhưng, hệ thống này chỉ hoạt động trong vài tuần trước khi ngừng vận hành. Hiện nay, những tuyến cáp không còn cabin treo lơ lửng phía trên thủ đô Madagascar đã trở thành minh chứng cho một khoản đầu tư khoảng 170 triệu USD bị cho là sai lầm đối với một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới.

Hệ thống cáp treo tại Antananarivo được cựu Tổng thống Andry Rajoelina quảng bá và khánh thành trước khi ông bị lật đổ trong cuộc đảo chính quân sự vào cuối năm ngoái. Cuộc đảo chính diễn ra sau làn sóng biểu tình do giới trẻ dẫn đầu, cáo buộc Chính phủ điều hành yếu kém trên nhiều lĩnh vực.

Theo ông Rajoelina, cáp treo là giải pháp tối ưu để chấm dứt sự phụ thuộc vào các xe minibus cũ kỹ, luôn trong tình trạng quá tải và là nguyên nhân khiến giao thông tắc nghẽn nhiều giờ mỗi ngày. Ông cho rằng phương án xây đường sắt nhẹ không khả thi vì địa hình nhiều đầm lầy quanh thành phố.

"Antananarivo được xây dựng cho khoảng 300.000 cư dân. Hiện nay chúng tôi đã có tới 3 triệu người", ông Rajoelina phát biểu khi dự án được giới thiệu vào năm 2024.

Nhà lãnh đạo khi đó còn gọi lễ khánh thành cáp treo là một cột mốc lịch sử, tương tự như thời điểm nước Pháp xây dựng Tháp Eiffel.

Tiền bạc quan trọng hơn sự tiện lợi 

Giới chức Madagascar cho biết hệ thống có khả năng vận chuyển tới 75.000 hành khách/ngày, giúp giảm khoảng 2.000 phương tiện trên đường và rút ngắn thời gian di chuyển từ 3 giờ xuống còn khoảng 10-30 phút tùy tuyến.

Dự án mất 3 năm xây dựng với tổng chi phí khoảng 173 triệu USD (tương đương 4.500 tỷ đồng), chủ yếu từ các khoản vay của Pháp. Tuy nhiên, hệ thống nhanh chóng vấp phải một vấn đề phổ biến tại châu Phi: người dân không đủ khả năng chi trả.

Giá vé được ấn định ở mức 0,7-0,9 USD mỗi lượt, cao gấp 6-8 lần so với đi xe minibus. Trong khi đó, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2022, thu nhập bình quân hàng tháng của một người lao động phải đi lại tại Madagascar chỉ khoảng 72 USD.

Khoảng 75% trong số 30 triệu dân Madagascar hiện sống trong cảnh nghèo đói.

Ông Pieter Onderwater, chuyên gia tư vấn quy hoạch giao thông công cộng và giảng viên thỉnh giảng tại Trung tâm Nghiên cứu Giao thông thuộc Đại học Cape Town (Nam Phi), nhận định Chính phủ Madagascar cùng các đơn vị phát triển dự án của Pháp có thể đã đánh giá thấp yếu tố chi phí đối với người dân.

Theo ông, tại các quốc gia nghèo, khả năng tiết kiệm tiền quan trọng hơn rất nhiều so với việc tiết kiệm thời gian.

Ông nói: "Nếu giá vé cao gấp 6 lần xe minibus truyền thống thì người dân sẽ chấp nhận ngồi kẹt xe. Họ biết số tiền đó còn có nhiều việc quan trọng hơn để sử dụng".

Bên cạnh đó, dự án cũng làm dấy lên sự bất bình khi nhiều người dân trong nhiều năm qua vẫn phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sạch và điện sinh hoạt. Họ đặt câu hỏi vì sao Chính phủ không ưu tiên giải quyết những nhu cầu thiết yếu trước khi đầu tư vào một hệ thống giao thông đắt đỏ.

Sự hoài nghi càng gia tăng khi hệ thống cáp treo nhiều lần phải dừng hoạt động vì mất điện.

"Tại một thành phố mà đường sá còn chưa sửa xong thì làm sao chúng tôi có thể yên tâm treo lơ lửng ở độ cao hơn 20 mét mỗi khi điện bị cắt? Nếu xảy ra sự cố thì họ sẽ mất bao lâu để khắc phục?", bà Erica, chủ một cửa hàng tại Antananarivo, đặt câu hỏi.