Gần đây, một thông tin đã khiến giới công nghiệp Nhật Bản hoàn toàn như đang “ngồi trên đống lửa”. Theo tiết lộ từ nhiều phương tiện truyền thông, trong tháng 3 và tháng 4 năm nay, lượng đất hiếm Trung Quốc xuất khẩu sang Nhật Bản đã “lao dốc không phanh”.

Trong đó, tổng lượng xuất khẩu của 7 loại đất hiếm cốt lõi bao gồm Dysprosi (Dy), Tecbi (Tb), Ytri (Y)... tính chung đã giảm 34%. Đáng kinh ngạc hơn, mức giảm tính riêng trong tháng 3 đã chạm mốc 88%, tức gần 90%. Các nhà máy ô tô, dây chuyền sản xuất chip và xưởng sản xuất chế tạo chính xác của Nhật Bản liên tục kéo hồi chuông cảnh báo. Một Giám đốc điều hành (CEO) doanh nghiệp Nhật Bản đã công khai than vãn: “Nếu không sớm được cung ứng hàng trở lại, nhà máy của chúng tôi chắc phải đóng cửa mất thôi”.

Nhiều người có thể sẽ hỏi: Tại sao Trung Quốc lại làm như vậy? Mấy tháng gần đây, Nhật Bản liên tục đưa ra những phát ngôn trái chiều liên quan đến các vấn đề mà Trung Quốc coi là lợi ích cốt lõi. Theo tờ Sohu, lần điều chỉnh xuất khẩu đất hiếm này của Trung Quốc không phải là hành động bốc đồng nhất thời mà là một sự phản hồi có chủ đích, chính xác và kiềm chế đối với Nhật Bản.

Video Trung Quốc cắt giảm 80% lượng đất hiếm xuất khẩu sang Nhật Bản, kích hoạt báo động chuỗi cung ứng - Nguồn clip: IPR Network 

Nói một cách thẳng thắn, đây chính là một “quân bài tẩy” mới chỉ lật mở một góc. Tại sao lại nói là “một góc”? Bởi vì đất hiếm là thứ quan trọng hơn nhiều so với những gì bạn tưởng tượng. Nó được mệnh danh là “mì chính của công nghiệp”, từ động cơ xe điện, radar của máy bay chiến đấu cho đến vật liệu đánh bóng chip điện thoại di động đều không thể thiếu loại nguyên liệu đầu vào chiến lược này.

Trong khi đó, vị thế của Trung Quốc trong ngành công nghiệp đất hiếm toàn cầu là không thể thay thế khi đất nước siêu cường châu Á này nắm giữ hơn 90% năng lực tinh luyện đất hiếm trên toàn thế giới. Nói cách khác, ngay cả khi các quốc gia khác khai thác được quặng đất hiếm thô thì cuối cùng phần lớn vẫn phải gửi đến Trung Quốc để gia công và tinh chế.

Không phải Nhật Bản chưa từng nghĩ đến việc “thoát Trung”. Ngay từ năm 2010, họ đã hô hào khẩu hiệu muốn thoát khỏi sự phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc.

Suốt 15 năm qua, Chính phủ Nhật Bản đã đổ vào lượng vốn khổng lồ, lặn lội đến Australia, Mỹ, Ấn Độ để tìm mỏ, thậm chí cố gắng tái khởi động các mỏ khoáng sản trong nước. Nhưng họ nhận ra một rắc rối lớn: quặng thô thì không quá khó, nhưng tinh luyện thì không hề dễ dàng.

Rời xa chuỗi cung ứng của Trung Quốc, chi phí không những tăng gấp đôi mà thời gian để tự chủ lại càng xa vời vợi. Cho đến tận ngày nay, trong khâu tinh luyện đất hiếm nặng, mức độ phụ thuộc của Nhật Bản vào Trung Quốc vẫn xấp xỉ 100%.

Điều khiến các doanh nghiệp Nhật Bản “lạnh sống lưng” hơn cả là chiến lược kiểm soát lần này của Trung Quốc cực kỳ “chính xác”. Nhìn vào số liệu sẽ thấy, trong vài tháng đầu năm nay, lượng xuất khẩu sang Nhật Bản của các loại đất hiếm nặng như Dysprosi, Tecbi – những chất dùng cho nam châm của xe điện (EV) cao cấp – gần như đã giảm về mức bằng 0. Đây chính là mắt xích yếu nhất trong ngành công nghiệp xe điện và bán dẫn của Nhật Bản. Không phải là cắt cung ứng toàn diện mà là “xóa sổ” có chọn lọc – anh đau ở đâu, tôi chọc vào đúng chỗ đó.

Vì vậy, tình cảnh khốn đốn của các nhà máy Nhật Bản hiện tại không phải là một “thiên nga đen” đột ngột ập đến, mà là kết quả tất yếu được tích tụ qua từng bước. Ngay cả một số phương tiện truyền thông Nhật Bản cũng phải thừa nhận rằng, một số doanh nghiệp “xứ sở hoa anh đào” thực sự không chịu nổi nhiệt, đã bắt đầu cân nhắc việc chuyển các dây chuyền sản xuất cốt lõi sang lãnh thổ Trung Quốc nhằm “tìm đường sống trong nghịch cảnh”.

Lần điều chỉnh xuất khẩu đất hiếm này chỉ mới là lật hé một góc “lá bài tẩy”. Còn khi nào toàn bộ “lá bài” đó được mở ra, quyền chủ động vẫn hoàn toàn nằm trong tay Trung Quốc.