Mới đây, thông tin Giáo sư Yitang Zhang rời Đại học California, Santa Barbara (Mỹ) về làm việc tại Đại học Trung Sơn (Trung Quốc) trở thành chủ đề "hot", thu hút sự quan tâm của giới khoa học và những người yêu Toán học. Sau hàng chục năm gắn bó, sinh sống và làm việc ở Mỹ, quyết định trở về quả thật không mấy dễ dàng, đặc biệt là với người từng trải qua thời gian dài chật vật, không ngừng nỗ lực như Giáo sư Yitang Zhang.

Giáo sư Yitang Zhang sinh năm 1955 tại Thượng Hải (Trung Quốc), trong một gia đình cơ bản. Cha của ông là Giáo sư đại học kiêm kỹ sư điện, mẹ làm công chức. Từ nhỏ, ông đã thể hiện niềm đam mê với các con số, phép tính và nhiều lần bộc lộ tài năng xuất chúng. Năm 8 tuổi, ông đã tự chứng minh được định lý Pytago về tam giác vuông; 9 tuổi đọc hiểu định lý Fermat và giả thuyết Goldbach của lĩnh vực lý thuyết số.

Những tưởng tài năng sẽ giúp ông sớm vụt sáng, nhưng thời điểm đó nhiều trường học đóng cửa nên ông không có cơ hội được học tập. Yitang Zhang sống với bà ngoại, tự học qua những cuốn sách cũ, giá rẻ.

Năm 15 tuổi, ông bị gửi về nông thôn để làm lao động chân tay. Dù vậy, ông vẫn không ngừng nuôi giấc mơ được đi học. Vài năm sau, ông trở lại Bắc Kinh, làm việc tại một nhà máy sản xuất ổ khóa.

Bận rộn với công việc nhưng ông vẫn không ngừng học. Với nỗ lực không ngừng nghỉ, năm 1978, ông đỗ Đại học Bắc Kinh. Thành tích học tập xuất sắc giúp ông trở thành sinh viên tiêu biểu, được hiệu trưởng đề cử sang Mỹ làm nghiên cứu sinh Tiến sĩ tại Đại học Purdue vào năm 1985.

Ông lựa chọn theo đuổi giả thuyết Jacobian - một bài toán nổi tiếng được đặt ra từ năm 1939 và đến nay vẫn chưa có lời giải. Dù luận án chưa hoàn tất, Zhang vẫn được cấp bằng Tiến sĩ nhờ khối lượng công trình nghiên cứu đáng kể. Tuy nhiên, do không có thư giới thiệu, ông gặp khó khăn trong việc tìm việc làm.

Trong thời gian thất nghiệp, ông phải làm nhiều công việc tạm thời như phục vụ tại cửa hàng thức ăn nhanh, giao hàng và các việc lao động khác. Có giai đoạn, ông làm thêm tại một cửa hàng bánh mì Subway để trang trải chi phí sinh hoạt. Khi quán đông khách, ông còn hỗ trợ ở quầy thu ngân, làm bánh và phụ giúp nhiều việc khác.

Suốt 7 năm, Zhang thường xuyên ở nhờ nhà bạn bè, thậm chí có lúc phải ngủ trên xe do không đủ tiền thuê chỗ ở.

Sau thời gian dài chật vật mưu sinh tại Mỹ, đến năm 1999, Zhang được nhận vào giảng dạy tại University of New Hampshire nhờ sự giới thiệu của một người bạn cũ. Khi đó đã 44 tuổi, ông chỉ có thể đảm nhận vị trí giảng viên tạm thời với thu nhập không ổn định. Tuy vậy, công việc này lại mang đến cho ông điều quý giá, nhất là thời gian để tiếp tục theo đuổi Toán học. Cũng từ đây, ông chuyển hướng nghiên cứu sang lĩnh vực lý thuyết số.

Đến năm 2005, ông mới chính thức được bổ nhiệm làm giảng viên. Trong quãng thời gian này, ông thường đi lại bằng xe buýt của trường và tận dụng từng phút trên đường để suy nghĩ, phát triển các ý tưởng Toán học. Mỗi ngày, ông làm việc liên tục từ sáng đến tối; dù vất vả nhưng vẫn cảm thấy may mắn vì có thể gắn bó với niềm đam mê nghiên cứu.

Bước ngoặt lớn xảy ra vào tháng 7/2012, khi đang đi dạo tại bang Colorado, ông bất ngờ tìm ra hướng chứng minh liên quan đến khoảng cách hữu hạn giữa các số nguyên tố. Sau khi hoàn thiện công trình, ông gửi bài báo Bounded Gaps Between Primes đến Annals of Mathematics - một trong những tạp chí Toán học uy tín hàng đầu thế giới và được chấp nhận đăng tải trong số rất ít bài được chọn năm đó.

Phát hiện này gây tiếng vang lớn, giúp ông trở thành một hiện tượng trong giới Toán học. Công trình của ông được xem là bước tiến quan trọng của lý thuyết số trong thế kỷ 21. Nhờ đó, ông được trao nhiều giải thưởng danh giá như Ostrowski Prize và Rolf Schock Prize do Royal Swedish Academy of Sciences trao tặng.

Sau thành công này, ông có thời gian làm việc tại Institute for Advanced Study ở Princeton. Đến năm 2014, ông gia nhập University of California, Santa Barbara - ngôi trường xếp hạng 39 toàn nước Mỹ theo bảng xếp hạng của US News năm 2025.

Sau 14 năm gắn bó với ngôi trường này, đến tháng 6/2025, ông quyết định trở về Trung Quốc.