Philippines là nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới hiện nay. Trong năm 2026, lượng gạo nhập khẩu dự kiến của quốc đảo Đông Nam Á này sẽ đạt mức cao kỷ lục với 5,5 triệu tấn. Đáng chú ý, Philippines cũng chính là thị trường lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm gần 40% lượng gạo xuất khẩu năm 2025.

Theo Thương vụ Việt Nam tại Philippines, tại buổi làm việc với Thương vụ đầu tháng 1 này, Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines Francisco P. Tiu Laurel Jr. cho biết, Philippines có kế hoạch nhập khẩu 3,6 triệu tấn gạo trong năm 2026, trong đó 75-80% sẽ nhập khẩu từ Việt Nam, tương đương với 2,7-2,88 triệu tấn nông sản chủ lực được ví là “hạt ngọc trời” này.

Tuy nhiên, nỗ lực của Philippines nhằm nâng kim ngạch thương mại song phương với Việt Nam lên mức đầy tham vọng là 10 tỷ USD (263.350 tỷ đồng) vào năm 2026 đang vấp phải một rào cản lớn trong vận hành: Manila đang rất cần gạo Việt Nam để đảm bảo nguồn cung trong nước, nhưng thói quen đột ngột thay đổi các quy định thu mua của nước này đang làm rạn nứt hành lang thương mại giữa hai bên.

Hoạt động thương mại thực tế đang bị kìm hãm bởi tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài, các tranh chấp hợp đồng, những thay đổi liên tục trong chính sách nhập khẩu gạo và các rào cản kỹ thuật khiến các nhà xuất khẩu Việt Nam gặp khó trong việc lập kế hoạch.

Gạo – Tâm điểm rủi ro thương mại

Theo tờ The Business Times, gạo tiếp tục là cốt lõi và cũng là biến số đầy bất ổn trong mối quan hệ song phương: Philippines phụ thuộc nhiều vào Việt Nam để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia; Việt Nam cung cấp tới 85,3% tổng lượng gạo nhập khẩu của Philippines, đạt 1,7 triệu tấn tính đến giữa tháng 5 năm nay.

Hành lang thương mại này cũng có ý nghĩa quan trọng không kém đối với Việt Nam, khi thị trường Philippines tiêu thụ đến 40% tổng lượng gạo xuất khẩu toàn cầu của “đất nước hình chữ S”.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc lẫn nhau này lại liên tục bị ảnh hưởng bởi những thay đổi chính sách đột ngột từ phía cơ quan quản lý.

Philippines đã nhiều lần dùng đến các biện pháp can thiệp chính sách mang tính tức thời để bảo hộ nông dân trong nước. Chính quyền Manila đã áp đặt lệnh cấm nhập khẩu gạo kéo dài 60 ngày vào đầu tháng 9 năm 2025 để bảo vệ các nhà sản xuất nội địa trong mùa thu hoạch. Lệnh cấm này sau đó đã được Chính phủ Philippines gia hạn đến cuối tháng 12 năm ngoái.

Quyết định tạm dừng nhập khẩu này được thông qua theo Luật Thuế quan Gạo sửa đổi, xuất phát từ việc giá thu mua tại ruộng giảm mạnh sau một mùa vụ bội thu và làn sóng gạo nhập khẩu giá rẻ tràn vào thị trường.

Video Việt Nam ra chiến lược mới khi Philippines tạm dừng nhập khẩu gạo, nông dân phấn khởi - Nguồn clip: Báo Hà Tĩnh

Biện pháp hạn chế này khiến xuất khẩu gạo của Việt Nam sụt giảm mạnh vào cuối năm 2025, góp phần lớn vào mức giảm 11,5% hàng năm trong tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của nước ta trong năm đó.

Một cơ chế quản lý mới đầu năm 2026 lại tiếp tục làm phức tạp hóa kế hoạch dài hạn của các nhà xuất khẩu Việt Nam: Vào tháng 1, Manila đã giới thiệu cơ chế thuế quan linh hoạt, cho phép mức thuế dao động từ 15% đến 35% dựa trên giá thị trường quốc tế.

Sự biến động này tước đi khả năng dự đoán giá của các thương nhân kinh doanh ngũ cốc, buộc họ phải tính thêm biên độ rủi ro lớn vào giá bán hoặc trì hoãn hoàn toàn các lô hàng số lượng lớn.

Philippines cũng thắt chặt các quy định phi thuế quan xung quanh vấn đề an toàn thực phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc và tuân thủ tiêu chuẩn “xanh”. Dù được gắn mác là bảo vệ người tiêu dùng, các biện pháp này hoạt động như những rào cản kỹ thuật làm tăng chi phí tuân thủ cho các tổ chức như Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Những thay đổi chính sách này cấu thành một rủi ro kinh tế hàng đầu đối với các doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam khi họ cố gắng cân đối ngân sách cho các đơn hàng lên tới hàng triệu tấn theo yêu cầu từ phía Manila.

Mất cân bằng thương mại và xung đột hợp đồng

Thương mại song phương giữa Việt Nam và Philippines đã có một quỹ đạo tăng trưởng mạnh mẽ, tăng từ 2,9 tỷ USD năm 2015 lên tới 7,2 tỷ USD năm 2025, với tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm vượt quá 10%.

Sự mở rộng nhanh chóng này đã củng cố vị thế của Việt Nam với tư cách là đối tác thương mại lớn thứ 11 của Philippines, bất chấp một động lực thương mại có phần lệch pha.

Việt Nam đang duy trì thặng dư thương mại khổng lồ với Philippines. Con số này đã chạm mức 3,7 tỷ USD vào năm 2024, được thúc đẩy bởi kim ngạch xuất khẩu vượt mốc 6 tỷ USD.

Mặc dù mục tiêu thương mại của năm nay hướng tới một khuôn khổ cân bằng hơn, tình trạng thâm hụt thương mại lại càng trở nên trầm trọng do những xích mích ngày càng tăng xung quanh việc thực thi hợp đồng – một điểm nhức nhối gây nản lòng cho giới chức cả hai bên.

Tích hợp chuỗi cung ứng công nghiệp

Bên cạnh nông nghiệp, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Philippines còn dựa trên sự cộng hưởng trong lĩnh vực công nghiệp.

Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr cho biết, trong khi Việt Nam đảm bảo nguồn cung lương thực cho Philippines thì ngược lại, Philippines đã xuất khẩu 424 triệu USD mạch tích hợp (IC) và 200 triệu USD động cơ điện sang Việt Nam trong năm 2025.

Cả hai nước đang tận dụng kiến trúc thương mại khu vực như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) – vốn là “xương sống thể chế” cho quá trình hội nhập này.

Bằng cách đơn giản hóa quy tắc xuất xứ và xóa bỏ thuế quan nội khối, các khuôn khổ này cho phép các nhà sản xuất coi Manila và Hà Nội như các nút thắt kết nối trong cùng một chuỗi cung ứng khu vực duy nhất.

Chẳng hạn, một nhà sản xuất Nhật Bản có thể lắp ráp các linh kiện tại Philippines bằng cách sử dụng các cụm linh kiện phụ từ Việt Nam mà không làm kích hoạt các hệ thống thuế quan chồng chéo – thay vào đó giúp tối ưu hóa logistics trên khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tập đoàn Nidec của Nhật Bản, một nhà sản xuất động cơ chính xác cũng đang sử dụng cấu trúc xuyên biên giới này để sản xuất các loại động cơ trục chính và động cơ cỡ trung tại các trung tâm ở Philippines. Các linh kiện này sau đó được vận chuyển trực tiếp đến các nhà máy của tập đoàn tại Việt Nam, nơi chúng được tích hợp vào các cụm lắp ráp lớn hơn.

Dòng vốn FDI và thực tế quản lý

Mặc dù thương mại hàng hóa vẫn duy trì mạnh mẽ, hoạt động đầu tư xuyên biên giới giữa hai nền kinh tế vẫn còn ở mức kém phát triển. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Việt Nam vào Philippines chỉ ở mức khiêm tốn 92 triệu USD vào năm 2025.

Dù quy mô nhỏ, các dòng vốn này lại tập trung rất mạnh vào các lĩnh vực hiện đại, cụ thể là chuyển đổi xanh và cơ sở hạ tầng xe điện (như xe taxi điện).

Một báo cáo khuyến nghị của Viện Nghiên cứu Phát triển Philippines kêu gọi Việt Nam và Philippines cần nhìn xa hơn các thỏa thuận an ninh truyền thống để đạt được năng suất kinh tế thực sự. Các nhà phân tích khuyến nghị mở rộng hệ thống bán lẻ xuyên biên giới và theo đuổi quá trình tích hợp công nghiệp sâu hơn.

Cả hai Chính phủ đang tích cực thúc đẩy các đột phá từ phía doanh nghiệp để nâng cao quy mô các khoản đầu tư này. Philippines đang quảng bá các cải cách lập pháp gần đây của mình, bao gồm Đạo luật Tăng cường thu hút đầu tư và tạo thêm cơ hội phục hồi kinh tế (Create More), Luật Đầu tư Nước ngoài sửa đổi và việc triển khai các “luồng xanh” (green lanes) cấp tốc để tự tiếp thị mình như một trung tâm sẵn sàng đón nhận đầu tư.

Các công ty Việt Nam muốn đầu tư vào năng lượng tái tạo, nông nghiệp hiện đại, chế biến thực phẩm hoặc logistics tại Philippines có thể nộp đơn xin cấp chứng nhận “luồng xanh”, giúp đẩy nhanh quá trình xử lý giấy phép và giảm thiểu các rào cản quan liêu.