Không còn ánh đèn, gần như không có công nhân trên dây chuyền, nhưng hàng chục chiếc xe điện vẫn liên tục xuất xưởng mỗi giờ, hoạt động 24 giờ mỗi ngày và 7 ngày mỗi tuần. Đó là hình ảnh bên trong các "nhà máy tối" (dark factory) của Trung Quốc - mô hình sản xuất tự động hóa gần như hoàn toàn đang trở thành biểu tượng mới của ngành công nghiệp nước này.

Theo một báo cáo của The Wall Street Journal công bố vào tháng 7/2025, Trung Quốc đang đặt cược vào siêu tự động hóa để củng cố vị thế dẫn đầu trên thị trường xe điện toàn cầu. Báo cáo cũng cho rằng xu hướng này đang khiến nhiều quốc gia, trong đó có Brazil, lo ngại trước nguy cơ xe điện Trung Quốc tràn ngập thị trường.

"Nhà máy tối" hoạt động như thế nào?

Khái niệm "nhà máy tối" mang ý nghĩa đúng như tên gọi. Đây là những khu vực sản xuất có mức độ tự động hóa cao đến mức gần như không cần con người hiện diện, đồng nghĩa hệ thống chiếu sáng cho công nhân cũng trở nên không cần thiết.

Theo The Wall Street Journal, trong các khu vực này, hàng trăm robot thực hiện mọi công đoạn từ hàn, sơn cho đến lắp ráp xe thông qua hệ thống cảm biến và phần mềm điều khiển, thay vì dựa vào quan sát bằng mắt như con người.

Động lực thúc đẩy quá trình này xuất phát từ yếu tố kinh tế. Chi phí lao động tại Trung Quốc đã tăng liên tục trong nhiều năm, nhanh hơn dự báo của nhiều nền kinh tế phương Tây. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp sản xuất coi tự động hóa là giải pháp nhằm giảm áp lực chi phí và duy trì năng lực cạnh tranh.

Nếu trước đây Trung Quốc được xem là "công xưởng của thế giới" nhờ nguồn lao động giá rẻ, thì nay quốc gia này đang từng bước thay thế lợi thế đó bằng các cánh tay robot.

Một trong những ví dụ tiêu biểu được The Wall Street Journal đề cập là Zeekr – thương hiệu xe điện hạng sang của Trung Quốc được thành lập năm 2021.

Dù còn rất mới, Zeekr đã đưa ra thị trường những mẫu xe có giá lên tới 125.000 USD. Nhà máy chính của hãng tại khu vực Đông Bắc Trung Quốc hiện có khả năng sản xuất khoảng 300.000 xe mỗi năm, tương đương hơn 800 xe mỗi ngày.

Con số này tương đương sản lượng của Tesla, nhưng theo The Wall Street Journal, hãng xe Mỹ đã mất hơn một thập kỷ để đạt quy mô đó, trong khi Zeekr chỉ cần vài năm.

Đối với Zeekr, robot hóa không chỉ giúp giảm chi phí mà còn rút ngắn thời gian giao xe. Hãng cho biết sẽ tiếp tục nâng mức độ tự động hóa nhằm tăng tốc sản xuất trong thời gian tới.

Một nửa số robot công nghiệp trên thế giới được lắp đặt tại Trung Quốc

Zeekr không phải trường hợp cá biệt mà phản ánh chiến lược phát triển ở cấp quốc gia.

Theo dữ liệu của Liên đoàn Robot Quốc tế (International Federation of Robotics) được The Wall Street Journal dẫn lại, trong năm 2023, khoảng một nửa số robot công nghiệp được lắp đặt trên toàn thế giới đã được đưa vào sử dụng tại Trung Quốc. So với năm 2015, mức độ tự động hóa của nước này đã tăng gấp bảy lần.

Bước ngoặt diễn ra vào năm 2015 khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình khởi động chương trình Made in China 2025, với mục tiêu đưa Trung Quốc từ vị thế "công xưởng thế giới" trở thành cường quốc sản xuất công nghệ cao.

Kế hoạch này hướng tới việc tự chủ sản xuất trong nước, giảm phụ thuộc vào linh kiện và công nghệ từ Mỹ cũng như phương Tây, đồng thời mở rộng năng lực xuất khẩu.

Theo The Wall Street Journal, lợi thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở môi trường pháp lý.

Báo cáo cho rằng các quy định về lao động tại Trung Quốc ít ràng buộc hơn so với nhiều quốc gia phương Tây. Đồng thời, mô hình công đoàn cũng khác biệt, giúp doanh nghiệp dễ dàng triển khai tự động hóa trên quy mô lớn.

Ngược lại, tại Mỹ, chi phí nhân công cao cùng các quy định lao động chặt chẽ khiến việc thay thế lao động bằng robot diễn ra chậm hơn. Mỗi thay đổi lớn trên dây chuyền sản xuất thường phải trải qua quá trình thương lượng với người lao động.

Khoảng cách giữa hai mô hình ngày càng rõ nét.

Theo The Wall Street Journal, Ford và General Motors đã thu hẹp kế hoạch mở rộng sản xuất xe điện do chi phí pin cao và tiến độ phát triển hạ tầng sạc chậm hơn dự kiến. Trong khi đó, các hãng xe Trung Quốc hiện đã sản xuất số lượng xe điện vượt tổng sản lượng của tất cả các nhà sản xuất khác cộng lại.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia được báo dẫn lời, nếu ngành ô tô Trung Quốc tiếp tục gia tăng tự động hóa, năng lực sản xuất sẽ còn tăng mạnh, kéo theo nguy cơ xe giá rẻ tràn vào thị trường quốc tế, tạo áp lực lớn lên các nhà sản xuất phương Tây.

Ngoài ra, ngành công nghiệp xe điện Trung Quốc còn được hỗ trợ bởi các khoản vay ưu đãi và chính sách trợ cấp từ nhà nước.

Theo đó, nhiều quốc gia có quan hệ kinh tế tương đối thuận lợi với Trung Quốc, trong đó có Brazil, cùng các nước ở Trung Đông, châu Phi và Đông Nam Á, ngày càng quan ngại việc xe điện Trung Quốc có thể tràn vào thị trường, gây sức ép lên ngành công nghiệp ô tô nội địa.

Nếu tự động hóa giúp Trung Quốc sản xuất nhiều hơn với chi phí thấp hơn, lượng xe xuất khẩu cũng sẽ tiếp tục gia tăng, khiến bài toán dư cung ngày càng trở nên nghiêm trọng đối với các quốc gia nhập khẩu.

Đối với Brazil - nơi các thương hiệu xe điện Trung Quốc đang mở rộng hiện diện nhanh chóng - đây được xem là lời cảnh báo dài hạn về năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp trong nước.

Dư thừa công suất - bài toán mới của ngành xe điện Trung Quốc

Tuy nhiên, năng lực sản xuất khổng lồ cũng đặt ra nghịch lý mới.

Theo The Wall Street Journal, do các rào cản thương mại và lo ngại từ phương Tây, phần lớn xe điện Trung Quốc vẫn chưa thể thâm nhập sâu vào thị trường Mỹ và châu Âu. Vì vậy, lượng xe sản xuất ra chủ yếu vẫn được tiêu thụ trong nước.

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp cùng cạnh tranh tại thị trường nội địa, tình trạng dư thừa công suất đã trở thành một trong những thách thức lớn của ngành xe điện Trung Quốc.

Việc tiếp tục mở rộng tự động hóa càng khiến cạnh tranh giữa các nhà sản xuất trở nên gay gắt hơn. Dù vậy, Zeekr vẫn bày tỏ sự tin tưởng vào tiềm năng tiêu dùng của thị trường trong nước.

Dù mức độ tự động hóa rất cao, các "nhà máy tối" vẫn chưa hoàn toàn loại bỏ vai trò của con người.

Theo The Wall Street Journal, một số công đoạn như lắp đặt hệ thống dây điện trong xe vẫn cần đến sự khéo léo của con người. Ngoài ra, đội ngũ kỹ thuật viên vẫn thường xuyên có mặt để bảo trì và sửa chữa hệ thống robot.

Bức tranh cuối cùng mà báo cáo mô tả không phải là sự biến mất hoàn toàn của lao động con người, mà là quá trình chuyển đổi vai trò. Công nhân trực tiếp lắp ráp dần được thay thế bằng những kỹ thuật viên vận hành và bảo dưỡng các cỗ máy sản xuất ô tô.

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ: Khi năng lực sản xuất ngày càng mở rộng trong lúc nhiều thị trường lớn siết chặt cửa nhập khẩu, ai sẽ là người mua toàn bộ số xe mà các nhà máy này tạo ra?