Căng thẳng tại Biển Đỏ – tuyến đường huyết mạch chiếm khoảng 12% lưu lượng hàng hóa toàn cầu – đã và đang gây ra những hệ lụy dây chuyền đến hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Khi các hãng tàu lớn buộc phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng, hành trình sang châu Âu và bờ Đông nước Mỹ kéo dài thêm từ 10 đến 15 ngày, kéo theo chi phí vận hành, bảo hiểm và phụ phí chiến tranh tăng vọt. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ quản trị thương hiệu và sản phẩm, đây lại là thời điểm để nông sản chế biến Việt khẳng định vị thế "vượt sóng".

"Nút thắt" logistics và sự lên ngôi của hàng chế biến sâu

Việc kéo dài thời gian vận chuyển trên biển là thách thức chí tử đối với các mặt hàng có độ tươi ngắn ngày. Các mặt hàng như trái cây tươi hay thủy sản đông lạnh đang phải đối mặt với rủi ro suy giảm chất lượng và chi phí tiền điện cho container lạnh tăng cao. Theo khảo sát từ các doanh nghiệp xuất khẩu, việc tàu đi vòng không chỉ làm tăng cước phí từ 2.000 - 4.000 USD mỗi container mà còn gây ra tình trạng thiếu hụt container rỗng cục bộ tại các cảng đi.

Trong bối cảnh đó, thực phẩm chế biến sâu (processed food) và đồ khô đang chứng minh được ưu thế tuyệt đối. Với đặc tính thời hạn bảo quản dài (thường từ 12-24 tháng), các sản phẩm như trái cây sấy dẻo, sấy lạnh, các loại hạt, gia vị khô và thực phẩm đóng hộp hầu như không bị ảnh hưởng bởi việc chậm trễ 2 tuần trên biển.

Phân tích từ The PAN Group chỉ ra rằng, hàng chế biến sâu giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí logistics lên đến nhiều lần so với hàng thô hoặc hàng tươi. Một container hàng khô có thể chứa khối lượng sản phẩm lớn hơn, không tốn chi phí vận hành hệ thống làm lạnh liên tục và giảm thiểu tối đa tỷ lệ hao hụt hàng hóa. Đây chính là "tấm khiên" bảo vệ biên lợi nhuận cho doanh nghiệp trước sự bấp bênh của giá cước vận tải biển.

Khai thác "khoảng trống" tại thị trường EU và Mỹ

Thị trường EU với quy mô tiêu thụ thực phẩm khổng lồ đang chứng kiến sự gián đoạn nguồn cung từ các khu vực lân cận do tác động của chiến sự. Đây là cơ hội để nông sản Việt "lấp đầy" khoảng trống. Khi giá các mặt hàng cùng loại từ các đối thủ cạnh tranh tăng cao do chi phí vận tải hoặc gián đoạn sản xuất, nông sản chế biến của Việt Nam với mức giá ổn định và chất lượng chuẩn quốc tế trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết đối với các nhà bán lẻ phương Tây.

Để thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính này, các chuyên gia nhấn mạnh việc xây dựng thương hiệu dựa trên hàm lượng khoa học công nghệ. Thay vì xuất khẩu bao thô, việc đóng gói bao bì đạt chuẩn, ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và các chứng nhận bền vững (như OCOP 5 sao, GlobalGAP) sẽ giúp sản phẩm Việt không chỉ là phương án thay thế tạm thời mà trở thành lựa chọn ưu tiên trên kệ siêu thị quốc tế.

Chiến lược "vượt bão" cho doanh nghiệp

TS. Võ Trí Thành cảnh báo rằng xung đột Biển Đỏ mang lại rủi ro "khép" cho nền kinh tế: vừa làm tăng chi phí vận chuyển, vừa gây áp lực lạm phát khiến lãi suất thế giới neo cao, làm giảm sức mua tại các thị trường xuất khẩu chính. Ông lưu ý doanh nghiệp cần chuẩn bị kịch bản cho một giai đoạn bất định kéo dài, nơi quản trị rủi ro phải được đặt lên hàng đầu.

Từ phía cơ quan quản lý, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) khuyến cáo các hiệp hội và doanh nghiệp cần theo dõi sát tình hình, bổ sung các điều khoản về trường hợp bất khả kháng vào hợp đồng thương mại. Đặc biệt, doanh nghiệp nên đa dạng hóa phương thức vận chuyển, cân nhắc tuyến đường sắt liên vận Á - Âu để giảm sự phụ thuộc vào đường biển trong các tình huống khẩn cấp.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng giám đốc Vina T&T, chia sẻ thực tế rằng chi phí logistics hiện chiếm tỷ trọng quá lớn trong giá thành nông sản tươi. Do đó, xu hướng dịch chuyển sang hàng chế biến không chỉ là giải pháp tình thế cho cuộc khủng hoảng Biển Đỏ, mà là lộ trình bắt buộc để nâng cao sức cạnh tranh lâu dài.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cũng nhận định, việc đẩy mạnh các dòng sản phẩm đóng hộp, chế biến sẵn (ready-to-eat) đang là xu hướng tiêu dùng toàn cầu. Trong điều kiện logistics khó khăn, những sản phẩm này càng có cơ hội bứt phá nhờ tính tiện lợi và khả năng lưu kho lâu dài.

Biến động tại Biển Đỏ là một lời nhắc nhở mạnh mẽ về tầm quan trọng của việc làm chủ chuỗi giá trị. Nông sản Việt không thể mãi dựa vào lợi thế "tươi" và "rẻ" vốn rất nhạy cảm với logistics. Việc đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, biến sản phẩm thiên nhiên thành những thương hiệu có uy tín và khả năng bảo quản vượt trội chính là chìa khóa để doanh nghiệp Việt đứng vững trước mọi sóng gió địa chính trị toàn cầu.

Trong nguy có cơ, nếu biết tận dụng thời điểm này để chuẩn hóa sản phẩm và khẳng định năng lực cung ứng, nông sản chế biến Việt Nam hoàn toàn có thể thiết lập một vị thế mới tại những thị trường đẳng cấp nhất thế giới.