Dù phải đối mặt với những bất ổn địa chính trị và xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng trên thế giới, nông nghiệp Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực. Theo số liệu của Tổng cục Hải quan, trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 29,82 tỷ USD, tăng 6,1% so với cùng kỳ năm trước. Toàn ngành ghi nhận mức xuất siêu 7,54 tỷ USD, tiếp tục đóng góp quan trọng vào cán cân thương mại quốc gia.

Đà tăng trưởng được ghi nhận ở nhiều lĩnh vực chủ lực. Sản lượng lúa đông xuân đạt hơn 15,24 triệu tấn; sản lượng khai thác gỗ rừng trồng tăng 2,9%; ngành thủy sản duy trì sự ổn định ở cả khai thác và nuôi trồng, bảo đảm nguồn cung trước nhu cầu ngày càng gia tăng của thị trường thế giới.

Điểm đáng chú ý trong giai đoạn hiện nay là sự thay đổi về tư duy phát triển. Thay vì chỉ chạy theo sản lượng, ngành nông nghiệp đang hướng tới tối ưu hóa giá trị kinh tế trên từng đơn vị diện tích. Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, giá trị tạo ra trên mỗi hecta đất là chỉ số phản ánh rõ nhất sức cạnh tranh và hiệu quả của nền nông nghiệp.

Trong số các ngành hàng xuất khẩu chủ lực, cà phê đang dẫn đầu về hiệu quả kinh tế với giá trị khoảng 15.446 USD/ha, nhờ giá xuất khẩu bình quân đạt 5.610 USD/tấn cùng sự phát triển của hệ sinh thái sản xuất bền vững tại Tây Nguyên. Nuôi trồng thủy sản đạt gần 12.938 USD/ha, cho thấy hiệu quả của mô hình thâm canh công nghệ cao gắn với chế biến sâu.

Ngành rau quả cũng ghi nhận bước bứt phá mạnh mẽ với giá trị khoảng 11.410 USD/ha. Việc xuất khẩu chính ngạch sầu riêng sang Trung Quốc đã tạo động lực thay đổi cơ cấu cây trồng tại nhiều địa phương. Trong khi đó, lúa gạo - dù giữ vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực - chỉ mang lại khoảng 2.377 USD/ha. Điều này thúc đẩy các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long đẩy mạnh chuyển đổi sang các mô hình sản xuất có giá trị cao hơn như lúa - tôm hay cây ăn quả.

Bên cạnh năng lực sản xuất, tăng trưởng xuất khẩu còn đến từ chiến lược đa dạng hóa thị trường và nâng cao tiêu chuẩn chất lượng. Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 28,4% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi thị trường châu Âu tăng tỷ trọng lên 11,6% nhờ tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đang trở thành yếu tố then chốt giúp nông sản Việt Nam đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu. Đến tháng 5/2026, cả nước đã có hơn 9.540 mã số vùng trồng và 1.525 mã số cơ sở đóng gói. Việc Trung Quốc tiếp tục xem xét cấp thêm hàng trăm mã số mới cho sầu riêng và nhiều loại trái cây khác được kỳ vọng sẽ mở rộng dư địa tăng trưởng trong những tháng cuối năm.

Tuy nhiên, hành trình chinh phục mục tiêu 74 tỷ USD vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, hiện tượng El Nino, cùng các yêu cầu ngày càng khắt khe về giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc từ các thị trường lớn như Liên minh châu Âu đang buộc ngành nông nghiệp phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh.

Để hiện thực hóa mục tiêu đề ra, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tập trung triển khai năm nhóm giải pháp trọng tâm gồm: thích ứng với biến đổi khí hậu; đầu tư hạ tầng thủy lợi và logistics lạnh; phát triển chế biến sâu, xây dựng thương hiệu; tăng cường liên kết chuỗi giá trị; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý sản xuất, dự báo thị trường.

Theo nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước bước chuyển quan trọng từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp. Những biến động như hiện tượng thương lái bỏ cọc hay đứt gãy chuỗi cung ứng cho thấy yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ sinh thái ngành hàng hiện đại, trong đó doanh nghiệp, hợp tác xã, ngân hàng, nhà khoa học và các hiệp hội cùng tham gia điều phối, chia sẻ thông tin và quản trị rủi ro.

Cùng với đó, việc hình thành đội ngũ "nông dân chuyên nghiệp" am hiểu thị trường, tiêu chuẩn quốc tế và phương thức sản xuất hiện đại sẽ là nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Với những kết quả tích cực trong nửa đầu năm và sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng gia tăng giá trị, mục tiêu xuất khẩu 74 tỷ USD trong năm 2026 được đánh giá hoàn toàn khả thi, tạo nền tảng vững chắc để ngành nông nghiệp hướng tới cột mốc 100 tỷ USD vào năm 2030.