Trong lịch sử văn hóa, giáo dục và văn học Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư, nhà văn Đặng Thai Mai được xem là một trong những học giả có ảnh hưởng sâu rộng. Ông vừa là nhà nghiên cứu văn học uyên bác, nhà giáo mẫu mực, vừa là trí thức cách mạng gắn bó với nhiều dấu mốc quan trọng của đất nước. Cuộc đời và sự nghiệp của ông còn gắn với một gia đình trí thức nổi tiếng, nơi nhiều thế hệ tiếp tục có đóng góp lớn cho giáo dục, khoa học và quân đội Việt Nam.

Học giả lớn của nền văn học Việt Nam

Giáo sư Đặng Thai Mai sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền, nay thuộc Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng giàu truyền thống yêu nước. Cha ông là cụ Đặng Nguyên Cẩn, đỗ Phó bảng, từng tham gia phong trào Duy Tân cùng các chí sĩ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng và bị thực dân Pháp bắt đày ra Côn Đảo.

Tuổi thơ của Đặng Thai Mai gắn với những biến động của thời cuộc. Khi mới khoảng 6-7 tuổi, ông phải về quê nội sống cùng bà vì cha bị bắt đi đày. Chính trong môi trường gia đình ấy, ông được hun đúc tinh thần yêu nước, được học chữ Hán, chữ Quốc ngữ theo tinh thần Đông Kinh nghĩa thục và sớm tiếp xúc với tư tưởng canh tân dân tộc.

Năm 1925, Đặng Thai Mai theo học Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương tại Hà Nội. Thời gian này, ông tham gia phong trào đòi “ân xá” cụ Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Chu Trinh và gia nhập đảng Tân Việt. Sau khi tốt nghiệp, ông từng giảng dạy tại Trường Quốc học Huế. Tuy nhiên, do tham gia các phong trào yêu nước và hoạt động xã hội, ông nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam, kết án tù treo rồi tù giam vì liên quan đến phong trào Cứu tế đỏ.

Những năm 1930, Đặng Thai Mai ra Hà Nội dạy học và nhanh chóng trở thành một trong những trí thức tiêu biểu của phong trào yêu nước. Năm 1935, ông cùng Võ Nguyên Giáp, Phan Thanh, Hoàng Minh Giám… tham gia sáng lập Trường tư thục Thăng Long nổi tiếng. Một năm sau, ông cùng Nguyễn Văn Tố, Vương Kim Toàn và nhiều trí thức khác thành lập Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ.

Trong giai đoạn Mặt trận Dân chủ Đông Dương, ông tham gia biên tập, viết báo tiếng Việt và tiếng Pháp cho Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1939, ông được giới thiệu ứng cử vào Viện Dân biểu Trung Kỳ.

Dù hoạt động chính trị - xã hội sôi nổi, nhiều thế hệ học trò vẫn nhớ đến Đặng Thai Mai trước hết ở tư cách một giáo sư văn học và nhà nghiên cứu xuất sắc của thế kỷ XX. Với vốn Hán học uyên thâm, giỏi tiếng Pháp, am hiểu sâu sắc văn học cổ điển Pháp, văn học hiện đại Trung Quốc và văn học cận đại Việt Nam, ông được xem là một trong những học giả lớn của nền văn học nước nhà.

Theo nhiều tư liệu, Đặng Thai Mai đến với văn chương khá muộn. Thuở đầu, ông không có ý định trở thành nhà văn hay nhà nghiên cứu văn học. Việc cầm bút đến với ông từ nhu cầu của thời đại và yêu cầu tuyên truyền cho cách mạng. Tuy nhiên, chính con đường ấy đã đưa ông trở thành một cây đại thụ của lý luận, phê bình văn học Việt Nam.

Trong cuộc đời cầm bút, ông để lại hàng loạt công trình có giá trị như: “Văn học khái luận”, “Triết học phổ thông”, “Chủ nghĩa nhân văn dưới thời kỳ văn hóa Phục hưng”, “Lược sử văn học hiện đại Trung Quốc”, “Lịch sử triết học phương Tây”, “Văn thơ Phan Bội Châu”, “Văn học cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX”, bộ “Trên đường học tập và nghiên cứu”…

Đặc biệt, “Văn học khái luận” xuất bản năm 1944 được đánh giá là một trong những công trình lý luận văn học đầu tiên ở Việt Nam trình bày có hệ thống các vấn đề của văn học theo tinh thần tiến bộ và cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đặng Thai Mai đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng như Bộ trưởng Bộ Giáo dục, đại biểu Quốc hội khóa I, thành viên Ban dự thảo Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hội trưởng Hội Văn hóa Việt Nam, Giám đốc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện trưởng đầu tiên của Viện Văn học Việt Nam…

Không chỉ là một nhà quản lý giáo dục và văn hóa, Đặng Thai Mai còn được nhiều học trò nhớ tới như một người thầy mẫu mực. Nhà văn Hoàng Văn Bổn từng hồi tưởng hình ảnh người thầy với áo pađờsuy đen, tay cầm điếu thuốc Thăng Long, say sưa giảng các bi kịch cổ điển phương Tây bằng nguyên văn tiếng Pháp, truyền cho học trò niềm say mê văn học bằng chính sự chiêm nghiệm và rung cảm của mình.

Bố vợ của 3 vị tướng lừng danh

Bên cạnh sự nghiệp học thuật đồ sộ, Đặng Thai Mai còn gây ấn tượng bởi một gia đình trí thức mẫu mực. Ông kết hôn năm 1926 với bà Hồ Thị Toan - con gái cụ Hồ Phi Thống, một nhân sĩ yêu nước nổi tiếng trước năm 1945.

Ông bà có 6 người con, gồm 5 gái và 1 trai, tất cả đều trưởng thành, có học hàm, học vị cao và hoạt động trong lĩnh vực khoa học, giáo dục: Phó Giáo sư Sử học Đặng Bích Hà - phu nhân Đại tướng Võ Nguyên Giáp; Phó Giáo sư Văn học Pháp Đặng Thị Hạnh - phu nhân Trung tướng Phạm Hồng Cư; Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Đặng Thanh Lê là chuyên gia hàng đầu về văn học trung đại Việt Nam và “Truyện Kiều”; Phó Giáo sư Đặng Anh Đào là nhà nghiên cứu, dịch giả nổi tiếng về văn học Pháp, đồng thời là phu nhân Trung tướng Phạm Hồng Sơn; Phó Giáo sư, Kiến trúc sư Đặng Thái Hoàng, có nhiều công trình nghiên cứu lớn về kiến trúc và đô thị; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Sinh học Đặng Xuyến Như.

Đặc biệt, trong 4 người con rể của Giáo sư Đặng Thai Mai có 3 vị mang quân hàm tướng gồm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trung tướng Phạm Hồng Cư và Trung tướng Phạm Hồng Sơn.

Trong số này, mối quan hệ giữa Đặng Thai Mai và Đại tướng Võ Nguyên Giáp có nhiều dấu ấn đặc biệt. Trước khi trở thành thông gia, hai người vốn là bạn bè thân thiết, cùng hoạt động cách mạng, cùng dạy học và cùng tham gia sáng lập Trường Thăng Long. Sau này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp kết hôn với bà Đặng Bích Hà vào năm 1946 trong một đám cưới giản dị diễn ra chỉ ít tuần trước ngày Toàn quốc kháng chiến. Nhiều người từng nhận xét bà Đặng Bích Hà là người bạn đời tri kỷ, lặng lẽ đứng phía sau Đại tướng suốt nhiều thập kỷ chiến tranh và hòa bình. 

Ngoài gia đình, Giáo sư Đặng Thai Mai còn có nhiều mối giao tình sâu sắc với các nhân vật nổi tiếng như Tôn Quang Phiệt, Nguyễn Đình Thi, Văn Cao…

Suốt cuộc đời hoạt động, Giáo sư Đặng Thai Mai được trao nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Hồ Chí Minh năm 1982, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật đợt I năm 1996. Ông qua đời ngày 25/9/1984, để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống học thuật, giáo dục và văn hóa Việt Nam hiện đại. Tên ông hiện được đặt cho nhiều tuyến phố và trường học tại Hà Nội, TP. HCM, Nghệ An.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Giáo sư Đặng Thai Mai - nhà văn hóa lớn - Báo Tin tức/TTXVN

- Nhà văn Đặng Thai Mai - Bố vợ của ba vị tướng - Tạp chí điện tử Văn hoá & Phát triển

- Hình ảnh gia đình đại trí thức của phu nhân tướng Giáp - Tạp chí Tri thức - Znews

- Một gia đình trí thức đáng kính trọng - Ấn phẩm Thời Nay/Báo Nhân Dân

- Ba chị em gái nhà GS Đặng Thai Mai và ba chàng rể tướng lừng danh - Báo Tuổi Trẻ