Ẩn mình trên núi Cư Sĩ, giữa rừng thông xanh mát của phường Thủy Xuân (TP. Huế), lăng Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai là một công trình đặc biệt trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn. Không đồ sộ như lăng các hoàng đế, khu lăng mộ này vẫn mang giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo, bởi chủ nhân của nó chính là thân sinh của 3 vị vua triều Nguyễn: Kiến Phúc, Hàm Nghi và Đồng Khánh.

Lăng mộ của người cha sinh ra 3 vị vua

Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai (1845-1876) là hoàng tử của vua Thiệu Trị. Dù không lên ngôi, ông lại có vị trí đặc biệt trong lịch sử vương triều Nguyễn khi là cha đẻ của 3 vị vua: Kiến Phúc (Nguyễn Phúc Ưng Đăng), Hàm Nghi (Nguyễn Phúc Ưng Lịch) và Đồng Khánh (Nguyễn Phúc Ưng Kỷ). Ngoài ra, ông còn là ông nội của vua Khải Định và là ông cố của vua Bảo Đại - vị vua cuối cùng của triều Nguyễn.

Kiên Thái Vương qua đời khi mới 31 tuổi. Lăng mộ của ông được xây dựng trên một ngọn đồi ở phía Nam kinh thành Huế, gần lăng vua Đồng Khánh và lăng vua Tự Đức. So với các lăng tẩm của hoàng đế, lăng Kiên Thái Vương có quy mô khiêm tốn hơn, không có cung điện hay sân chầu lớn nhưng vẫn được xây dựng công phu và mang tính biểu tượng cao.

Sau khi lên ngôi, vua Đồng Khánh đã cho Bộ Công xây dựng điện Truy Tư gần khu lăng để rước bài vị của cha về thờ, đồng thời hoàn thiện lăng mộ cho Kiên Thái Vương. Tuy nhiên, công trình đang thi công thì năm 1889, vua Đồng Khánh đột ngột qua đời. Điện Truy Tư sau đó được đổi thành điện Ngưng Hy, trở thành nơi thờ vua Đồng Khánh.

Kiến trúc đặc biệt giữa rừng thông

Lăng Kiên Thái Vương nằm giữa rừng thông xanh, tạo nên không gian tĩnh lặng và trang nghiêm. Toàn bộ khu lăng được bao bọc bởi hệ thống tường thành cao khoảng 1,8m, với nhiều lớp thành và cổng nối tiếp nhau theo trục chính hướng Nam - hướng phong thủy được coi trọng trong kiến trúc cung đình thời Nguyễn.

Cổng vào lăng được trang trí bằng nghệ thuật pháp lam và khảm sành sứ tinh xảo. Từ ngoài vào trong, bố cục kiến trúc gồm cửa lăng, bình phong tiền, án thờ, tẩm mộ và bình phong hậu, sắp xếp cân xứng và đăng đối.

Một trong những điểm nhấn nổi bật của khu lăng là bức bình phong phía trước được khảm sành sứ với nhiều chữ “Thọ”, biểu tượng quen thuộc trong nghệ thuật trang trí lăng tẩm triều Nguyễn, thể hiện mong muốn về sự trường tồn.

Tẩm mộ Kiên Thái Vương được xây dựng theo kiểu hình chữ nhật hai tầng, khá giống lăng của các chúa Nguyễn. Phía trước tẩm có án thờ bằng đá Thanh, phía sau là bình phong bảo vệ. Hai bên lối vào lăng đặt hai tượng rồng bằng đá Thanh được chạm khắc tinh xảo, tạo nên vẻ uy nghi và trang trọng.

Trên các bức tường bửu thành bao quanh, hình tượng rồng và cá chép hóa rồng được đắp nổi bằng sành sứ, thể hiện quyền uy và khát vọng thăng hoa theo quan niệm truyền thống.

Một chi tiết đặc biệt khiến lăng Kiên Thái Vương khác với nhiều lăng mộ khác của triều Nguyễn là sự xuất hiện của hai bi đình (nhà bia) nằm đối xứng hai bên phía trước khu mộ. Thông thường, lăng mộ của các vua hoặc hoàng thân chỉ có một nhà bia, vì vậy cấu trúc hai bi đình tạo nên nét riêng hiếm thấy.

Hai nhà bia được xây dựng kiên cố, mái lợp ngói hoàng lưu ly vàng, loại ngói gắn liền với kiến trúc cung đình. Trên mái và tường được trang trí hình rồng khảm sành sứ, biểu tượng quyền lực của vương triều Nguyễn.

Bên trong mỗi bi đình là bia đá Thanh ghi lại công lao của Kiên Thái Vương và thể hiện lòng tôn kính của 3 vị vua Kiến Phúc, Hàm Nghi và Đồng Khánh đối với người cha của mình.

Các bậc cấp dẫn lên nhà bia được chạm khắc nhiều đôi rồng đá quay về 4 hướng, trong khi tường xung quanh được khảm sứ công phu. Nghệ thuật khảm sành sứ tại đây được các nhà nghiên cứu đánh giá cao nhờ sự phối hợp màu sắc tinh tế và giàu tính thẩm mỹ.

Hồi sinh sau nhiều thập niên xuống cấp

Theo các tư liệu lịch sử, để xây dựng lăng Kiên Thái Vương, triều đình nhà Nguyễn đã huy động hàng vạn thợ thuyền từ nhiều nơi. Công việc đào đắp, cải tạo địa hình cả vùng đồi núi đòi hỏi công sức rất lớn. Thậm chí, vua Đồng Khánh từng nhiều lần đến tận công trường để trực tiếp giám sát và thúc đẩy tiến độ xây dựng.

Tuy nhiên, sau nhiều biến động lịch sử, khu lăng mộ này từng bị bỏ hoang trong thời gian dài và xuống cấp nghiêm trọng, tồn tại như một phế tích giữa rừng thông.

Đến năm 2023, công trình đã được trùng tu, phục hồi. Nhờ đó, lăng Kiên Thái Vương dần lấy lại vẻ trang nghiêm vốn có và trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách khi đến Huế, đặc biệt là những người yêu thích tìm hiểu lịch sử triều Nguyễn.

Ngày nay, giữa không gian rừng thông tĩnh lặng, khu lăng mộ của Kiên Thái Vương không chỉ là nơi an nghỉ của một nhân vật đặc biệt trong hoàng tộc Nguyễn mà còn là chứng tích lịch sử, phản ánh một giai đoạn đầy biến động của triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.