Trong bối cảnh kinh tế thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng công nghệ, dữ liệu và các tiêu chuẩn phát triển bền vững, ngành công thương Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu đến từ chi phí lao động và quy mô sản xuất, thì hiện nay năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng làm chủ công nghệ và khai thác dữ liệu mới là yếu tố quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết không chỉ tạo động lực thúc đẩy chuyển đổi số mà còn mở ra không gian phát triển mới, giúp ngành công thương hình thành mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, giá trị cốt lõi của Nghị quyết 57 không nằm ở số lượng nền tảng số hay các ứng dụng công nghệ được triển khai, mà ở sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, liên thông và khai thác hiệu quả, hoạt động điều hành sẽ chuyển từ phương thức dựa trên kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu, phân tích và dự báo.

Hiện Bộ Công Thương đang xây dựng chiến lược dữ liệu ngành, hoàn thiện kiến trúc dữ liệu tổng thể và phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành đồng bộ, kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Mục tiêu không chỉ là số hóa quy trình quản lý mà còn xây dựng hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, tạo nền tảng để AI và các công nghệ phân tích dữ liệu hỗ trợ hoạch định chính sách, nâng cao hiệu quả điều hành và khả năng dự báo.

Theo bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Nghị quyết 57 hướng tới xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý nhằm giải quyết các bài toán thực tiễn của nền kinh tế. Khoa học công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa, đi vào sản xuất và tạo ra năng suất, giá trị gia tăng cho doanh nghiệp. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp lớn trong ngành công thương đã chuyển từ ứng dụng công nghệ đơn lẻ sang xây dựng mô hình quản trị dựa trên dữ liệu.

Tại Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), AI và dữ liệu lớn đang được ứng dụng trong dự báo phụ tải, điều độ hệ thống điện, giám sát vận hành và bảo trì thiết bị theo tình trạng thực tế. Việc khai thác dữ liệu thời gian thực giúp tối ưu hóa nguồn điện, giảm chi phí vận hành và nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện quốc gia.

Trong khi đó, Petrovietnam xác định đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị hiện đại là ba trụ cột phát triển. AI, robot và công nghệ tự động hóa được ứng dụng trong nhiều khâu của chuỗi giá trị dầu khí, từ phân tích dữ liệu địa chất, dự báo rủi ro đến tối ưu hóa sản xuất, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động và từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi.

Ở lĩnh vực công nghiệp chế biến, Công ty cổ phần Bóng đèn Phích nước Rạng Đông đang chuyển mình từ doanh nghiệp sản xuất truyền thống sang doanh nghiệp công nghệ. Thay vì chỉ cung cấp sản phẩm chiếu sáng, doanh nghiệp phát triển các giải pháp chiếu sáng thông minh tích hợp Internet vạn vật (IoT), nền tảng số và dữ liệu, cung cấp hệ sinh thái quản lý cho đô thị, nhà máy và các công trình hiện đại.

Điểm chung của các mô hình này là giá trị gia tăng không còn đến từ sản phẩm đơn thuần mà được tạo ra từ công nghệ, dữ liệu và các dịch vụ đi kèm. Đây cũng là xu hướng tất yếu của ngành sản xuất trong kỷ nguyên kinh tế số. Không chỉ tác động đến sản xuất, chuyển đổi số còn làm thay đổi phương thức vận hành của thị trường. Dữ liệu đang trở thành hạ tầng quan trọng của thương mại hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh.

Bộ Công Thương đang từng bước kết nối dữ liệu giữa các sàn thương mại điện tử với cơ quan quản lý, hoàn thiện hệ thống xác thực người bán, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và ứng dụng AI trong giám sát giao dịch. Khi dữ liệu được liên thông, công tác quản lý sẽ hiệu quả hơn, góp phần phát hiện sớm hành vi gian lận thương mại, kiểm soát hàng giả, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch.

Ở góc độ doanh nghiệp, dữ liệu cũng trở thành nguồn tài sản quan trọng, giúp phân tích xu hướng tiêu dùng, nghiên cứu hành vi khách hàng và xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Đối với lĩnh vực xuất nhập khẩu, Nghị quyết 57 càng thể hiện rõ ý nghĩa khi thương mại toàn cầu đang chuyển sang cạnh tranh bằng tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), số hóa dữ liệu không chỉ rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính mà còn giúp doanh nghiệp cập nhật nhanh các quy định mới, nâng cao khả năng dự báo thị trường và chủ động ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc, năng lực khai thác dữ liệu sẽ trở thành yếu tố quyết định khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị quốc tế.

Các chuyên gia đánh giá, chuyển đổi số của ngành công thương hiện đã bước sang giai đoạn phát triển mới, từ ứng dụng công nghệ riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái số kết nối sản xuất, thương mại và thị trường. Khi AI, dữ liệu lớn và tự động hóa được khai thác đồng bộ, doanh nghiệp không chỉ giảm chi phí mà còn có điều kiện hình thành các mô hình kinh doanh mới, nâng cao năng suất và tăng sức chống chịu trước biến động của thị trường.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Nghị quyết 57 vẫn còn không ít thách thức. Khoảng cách về trình độ công nghệ giữa các doanh nghiệp, hạn chế về nguồn lực của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, dữ liệu chưa đồng bộ, thiếu nhân lực chất lượng cao và cơ chế thương mại hóa kết quả nghiên cứu vẫn là những điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tạo cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển thị trường khoa học công nghệ theo đúng cơ chế thị trường. Khi doanh nghiệp được tiếp cận thuận lợi với công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới sáng tạo mới thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững.

Sau thời gian triển khai, Nghị quyết 57 đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong tư duy quản lý cũng như hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp ngành công thương. Tuy nhiên, thành công của nghị quyết sẽ không được đo bằng số lượng nền tảng số hay các ứng dụng AI được triển khai, mà bằng khả năng chuyển hóa khoa học công nghệ thành năng suất lao động, dữ liệu thành giá trị kinh tế và đổi mới sáng tạo thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Nếu thể chế tiếp tục được hoàn thiện, hạ tầng dữ liệu được kết nối đồng bộ, nguồn nhân lực số được phát triển và doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, ngành công thương sẽ có thêm động lực để chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.