Nằm giữa trung tâm thành phố, Nhà hát Lớn Hà Nội từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa - lịch sử không chỉ của Thủ đô mà còn của cả nước. Trải qua hơn một thế kỷ, công trình vẫn sừng sững, trang nghiêm giữa lòng Hà Nội, chứng kiến nhiều thăng trầm của lịch sử dân tộc.

Nhà hát được xây dựng trên vùng đất từng là đầm lầy của 2 làng Thạch Tần và Tây Luông (thuộc tổng Phúc Lân, huyện Thọ Xương trước đây). Năm 1899, Hội đồng thành phố Hà Nội, dưới sự chủ tọa của Công sứ Richard, đã đề xuất xây dựng một nhà hát. Dự án sau đó được phê duyệt và giao cho 2 kiến trúc sư người Pháp Harlay và Broyer thiết kế.

Ngày 7/6/1901, công trình chính thức khởi công với sự giám sát kỹ thuật của kiến trúc sư Harlay và 2 nhà thầu Travary, Savelon trực tiếp thi công. Theo một số tài liệu, việc san lấp nền đầm lầy gặp rất nhiều khó khăn, mỗi ngày có khoảng 300 công nhân làm việc, đóng hơn 35.000 cọc tre cùng lớp bê tông dày 90cm nhằm bảo đảm nền móng vững chắc cho công trình.

Sau 10 năm xây dựng, đến năm 1911, Nhà hát Lớn Hà Nội đã chính thức hoàn thành. Công trình có diện tích 2.600m2, chiều dài 87m, chiều rộng 30m và điểm cao nhất đạt 34m so với mặt đường. Lấy cảm hứng từ kiến trúc cổ Hy Lạp Corinth kết hợp với lâu đài Tuileries và Nhà hát Opera Paris, nhà hát mang đậm phong cách châu Âu nhưng vẫn 2 hòa với cảnh quan đô thị Hà Nội.

Thiết kế của nhà hát gây ấn tượng với hệ thống bậc thang lớn phía trước hướng ra quảng trường, nơi từng là khu vực đón xe của giới chức thuộc địa. Bên trong, phòng khán giả rộng 24x24m với 870 chỗ ngồi bọc nhung, bọc da; tầng giữa bố trí các phòng riêng dành cho khách có vé đặc biệt.

Khu vực cầu thang chính dẫn lên tầng 2 mở ra một sảnh lớn. Phía sau nhà hát có phòng quản trị, 18 buồng hóa trang cho diễn viên, 2 phòng tập hát, một thư viện và phòng họp. Ở mặt trước tầng 2 còn có một phòng gương được thiết kế lộng lẫy. Tổng kinh phí xây dựng công trình thời điểm đó được phê duyệt là 2.000.000 Franc Pháp.

Theo thông tin từ website chính thức của Nhà hát Lớn Hà Nội, đây không chỉ là công trình kiến trúc tiêu biểu mà còn là chứng nhân lịch sử, gắn liền với nhiều mốc son của cách mạng Việt Nam, cụ thể:

Ngày 17/8/1945, tại Quảng trường Nhà hát đã diễn ra cuộc mít tinh ra mắt Mặt trận Việt Minh;

Ngày 29/8/1945, Đoàn quân giải phóng Việt Bắc về Hà Nội ra mắt tại Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội;

Ngày 16/9/1945, tại Quảng trường Nhà hát đã diễn ra Tuần lễ vàng;

Đầu tháng 10/1945, tổ chức ngày Nam Bộ kháng chiến tại Quảng trường Nhà hát;

Ngày 5/3/1945, Quốc hội nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa họp khóa đầu tiên tại Nhà hát Lớn Hà Nội;

Ngày 2/9/1946, cuộc họp kỷ niệm 1 năm Chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đó cũng là ngày Bác Hồ lần đầu tiên đặt chân vào Nhà hát Lớn Hà Nội;

Ngày 28/10/1946, Quốc hội họp khóa II thông qua Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa và kể từ đó, Nhà hát Lớn Hà Nội là nơi Quốc hội họp kỳ thứ nhất, thứ hai, thứ tư và mấy khóa kế tiếp cho đến ngày có Hội trường Ba Đình.

Năm 1994, Chính phủ phê duyệt dự án trùng tu, nâng cấp toàn diện công trình. Đến năm 1995, việc trùng tu được triển khai và hoàn thành vào năm 1997, giúp phục hồi gần như nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, đồng thời trang bị thêm hệ thống kỹ thuật hiện đại đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Ngày nay, Nhà hát Lớn Hà Nội không chỉ là trung tâm nghệ thuật hàng đầu với các chương trình hòa nhạc, opera, ballet, kịch nói mà còn là địa điểm tổ chức nhiều sự kiện chính trị - văn hóa quan trọng của quốc gia và khu vực Đông Nam Á.

“

Mới đây, Tạp chí Time Out (Anh) đã công bố danh sách những công trình kiến trúc ngoạn mục nhất châu Á. Trong danh sách này, Việt Nam có đại diện tại Hà Nội: Nhà hát Lớn Hà Nội - một biểu tượng kiến trúc và văn hóa vượt thời gian của Thủ đô.