Hướng tới xây dựng hải quan số, hiện đại

Tiếp tục Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 23/8, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan với 471/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, chiếm tỷ lệ 94,20%.

Trước đó, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã đọc báo cáo về việc tiếp thu, giải trình và chỉnh lý Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, sau 12 năm thực hiện, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo nền tảng quan trọng cho cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa công tác quản lý hải quan, chuyển mạnh từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý rủi ro. Những đổi mới này góp phần rút ngắn thời gian thông quan, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, chuyển đổi số, các mô hình giao thương mới và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng khiến một số quy định của Luật Hải quan bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp thực tiễn và chưa bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành.

Việc sửa đổi Luật Hải quan nhằm xây dựng ngành hải quan số, hiện đại, minh bạch; tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thương mại, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tăng cường năng lực phòng, chống gian lận thương mại.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan gồm 4 điều để phù hợp với chức danh, tên gọi, chức năng, nhiệm vụ theo mô hình tổ chức bộ máy mới sau sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước. Trọng tâm là tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số thông qua sửa đổi các quy định về hồ sơ hải quan, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ; đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, cắt giảm các thủ tục không còn phù hợp và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin.

Bổ sung quy định quản lý hàng hóa qua nền tảng thương mại điện tử

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, Luật bổ sung các quy định về kiểm định hải quan, quản lý tuân thủ, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Đồng thời, hoàn thiện quy định về kho bãi hải quan, hàng miễn thuế, hàng hóa trung chuyển và phát triển các dịch vụ thương mại gắn với trung tâm logistics cùng các mô hình kinh tế mới.

Luật cũng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với nâng cao năng lực quản lý nhà nước; giao Chính phủ và Bộ Tài chính quy định chi tiết một số nội dung thuộc thẩm quyền nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực hiện, phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính và đổi mới mô hình tổ chức của ngành hải quan.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, Luật Hải quan đã tập trung vào yêu cầu bảo đảm tính khả thi của hải quan số, đặc biệt là hạ tầng dữ liệu, kết nối giữa các cơ quan quản lý, quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới và cơ chế kiểm soát rủi ro.

Theo các chuyên gia, cần hoàn thiện hệ thống dữ liệu liên thông trước khi luật có hiệu lực. Việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường quản lý rủi ro chỉ có thể phát huy hiệu quả khi cơ quan hải quan có khả năng kết nối, khai thác và phân tích dữ liệu từ nhiều hệ thống như hải quan, thuế, ngân hàng và dữ liệu phục vụ thương mại điện tử.

Do đó, cần có lộ trình cụ thể để hoàn thiện hạ tầng dữ liệu cốt lõi, đồng thời đánh giá mức độ sẵn sàng của hệ thống trước khi triển khai các quy định mới. Mục tiêu là tránh tình trạng luật đã có hiệu lực nhưng hạ tầng chưa đồng bộ, khiến thời gian xử lý thủ tục hoặc kiểm tra sau thông quan bị kéo dài.

Theo đại biểu Quốc hội Vũ Tuấn Anh (Đoàn Phú Thọ), cần nghiên cứu mở rộng đối tượng được làm đại lý thủ tục hải quan đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh khi đáp ứng đầy đủ điều kiện. Đại biểu cho rằng hoạt động đại lý thủ tục hải quan đòi hỏi năng lực chuyên môn, nhưng hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh hoàn toàn có thể đáp ứng các điều kiện cần thiết.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tạo thời gian để các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân chuẩn bị các điều kiện cần thiết triển khai.