Nguồn cung dồn ứ, nông dân chịu trận

Tại thị trường nội địa, bức tranh tiêu thụ sầu riêng đang ghi nhận những gam màu ảm đạm chưa từng có đối với người trồng và tiểu thương, nhưng lại là cơ hội "hiếm có" cho người tiêu dùng. Dọc tuyến đường An Dương Vương (TP.HCM) hay Trịnh Quang Nghị (xã Bình Hưng), sầu riêng được chất đống trên vỉa hè với giá xả hàng gây sốc: chỉ từ 30.000 đồng/kg hoặc "100.000 đồng/3 trái".

Bà Hương, một tiểu thương vừa nhập hơn nửa tấn Ri6 từ Đông Nam Bộ, ngậm ngùi thừa nhận đây là mức giá thấp nhất từ khi bà kinh doanh, giảm mạnh so với mức 40.000 đồng/kg của tháng trước nhưng sức mua vẫn vô cùng ảm đạm. Tại các chợ truyền thống, mức giá cũng lùi về khoảng 50.000 đồng/kg (giảm 30.000 - 40.000 đồng so với hai tháng trước). Cơm sầu riêng tách sẵn hiện cũng chỉ ở mức 150.000 - 180.000 đồng/kg. Mức giá này khiến bà Nguyễn Thị Điệp (66 tuổi, ngụ phường Phước Long) – một Việt kiều vừa từ Pháp trở về – không khỏi ngỡ ngàng vì chỉ tốn khoảng 500.000 đồng đã mua được 3kg sầu riêng tách vỏ căng tròn, thay vì phải "lén nhìn giá" cho loại trái cây xa xỉ như trước đây. Giá sầu riêng hiện thậm chí đã lùi ngang với xoài cát Hòa Lộc, nhãn Tiền Giang và thấp hơn cả măng cụt hay vải thiều.

Sự trượt giá ở khâu bán lẻ phản ánh trực tiếp áp lực khổng lồ tại các vựa trồng Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Lượng hàng đổ về cùng lúc khi các vùng trồng đồng loạt bước vào chính vụ khiến giá thu mua lao dốc không phanh. Giống Ri6 hiện thu mua tại vườn chỉ còn 15.000 - 18.000 đồng/kg; hàng loại A tại kho rớt xuống 30.000 - 35.000 đồng/kg. Sầu riêng Thái cũng chung số phận khi giá vườn chỉ còn 40.000 - 45.000 đồng/kg (giảm tới 8.000 - 10.000 đồng so với ba tuần trước và thấp hơn mức 130.000 đồng/kg lúc trái vụ). Chỉ riêng các dòng cao cấp sản lượng ít như Musang King (60.000 - 85.000 đồng/kg) hay Black Thorn (90.000 - 110.000 đồng/kg) là giữ được sự ổn định.

Giữa bối cảnh chi phí sản xuất, phân bón leo thang từ 10 - 25% cùng giá nhân công tăng, mức giá thu mua hiện tại đập tan kỳ vọng của nhà nông, khiến nhiều hộ đối mặt với nguy cơ lỗ vốn. Tình trạng thương lái chần chừ, xin lại cọc hoặc kéo dài thời gian thu mua diễn ra phổ biến. Ông Minh (Đồng Nai) hiện như "ngồi trên đống lửa" với 8 tấn sầu riêng chưa thể xuất bán dù 40-50% sản lượng trong khu vực vẫn đang neo trên cây. Thậm chí, nhiều chủ vườn như chị Nguyễn Thị Bích Hằng (Đồng Nai) phải chủ động cắt sớm để tránh rụng hỏng và mang tặng miễn phí cho bạn bè.

Áp lực tiêu chuẩn và lối thoát bền vững

Nghịch lý ở chỗ, đà giảm giá nội địa diễn ra trong bối cảnh bức tranh xuất khẩu không hề suy yếu. Theo dữ liệu từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), kim ngạch xuất khẩu sầu riêng 5 tháng đầu năm 2026 đạt hơn 562 triệu USD (tăng 45,2% so với cùng kỳ). Riêng thị trường Trung Quốc vẫn là động lực chính, chiếm 87,5% tổng kim ngạch với 492 triệu USD (tăng 76,7%).

Lý giải hiện tượng này, ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng thư ký Vinafruit - nhận định nguyên nhân gốc rễ đến từ nguồn cung trong nước tăng đột biến sau nhiều năm mở rộng diện tích ồ ạt. Thị trường xuất khẩu dù tiêu thụ tốt nhưng không thể hấp thụ toàn bộ lượng hàng dư thừa, dồn gánh nặng lên thị trường nội địa. Thêm vào đó, năng lực xét nghiệm, cấp chứng thư và thông quan tại một số đơn vị hiện chưa theo kịp tốc độ thu hoạch, khiến tiến độ gom hàng bị đình trệ.

Đặc biệt, "luật chơi" xuất khẩu đã thay đổi. Phía Trung Quốc ngày càng khắt khe về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, chất vàng O, hàm lượng Cadimi và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp xuất khẩu không còn mua gom bằng mọi giá mà chủ động sàng lọc nguồn nguyên liệu chuẩn chỉnh để xuất khẩu chính ngạch nhằm tránh rủi ro. Những lô hàng không đạt chuẩn lập tức bị từ chối hoặc ép giá, tạo ra sự phân hóa lớn giữa sầu riêng chất lượng cao và hàng trung bình. Áp lực còn đến từ bên ngoài khi Thái Lan và Malaysia bước vào mùa thu hoạch, tạo vị thế đàm phán giá thấp hơn cho các nhà nhập khẩu. Thực tế, giá xuất khẩu sầu riêng tươi cuối tháng 6/2026 chỉ đạt 3.095 USD/tấn, giảm 14,1% so với tháng 4 và giảm 9,2% so với cùng kỳ 2025.

Giới chuyên môn dự báo, áp lực giảm giá sẽ còn bám đuổi thị trường trong tháng 7 và đầu tháng 8 khi Tây Nguyên duy trì sản lượng thu hoạch lớn. Tuy nhiên, bức tranh trung và dài hạn mang nhiều điểm sáng từ cuối tháng 9, khi hoạt động chuẩn bị hàng cho các lễ hội cuối năm và Tết Nguyên đán tại Trung Quốc kích cầu trở lại. Đồng thời, sự bứt phá của sầu riêng đông lạnh (đạt 5.190 USD/tấn trong tháng 5/2026, tăng 59,8% so với cùng kỳ) cùng động thái mở rộng sang các thị trường Ấn Độ, Trung Đông hứa hẹn cởi trói sự phụ thuộc vào quả tươi và thị trường đơn lẻ.

Sau giai đoạn tăng trưởng quá nóng, ngành sầu riêng Việt Nam thực chất đang trải qua một cuộc "thanh lọc" tất yếu. Thay vì chạy đua sản lượng, giá trị cốt lõi giờ đây buộc phải dịch chuyển về chất lượng, chế biến sâu và tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc – chìa khóa sống còn để bảo vệ vị thế "vua trái cây" trên bản đồ nông sản quốc tế.