Gunung Padang là một quần thể khảo cổ nằm trên đỉnh một ngọn đồi ở huyện Cianjur, tỉnh Tây Java, Indonesia. Trong nhiều năm, địa danh này được biết đến là khu di tích đá cự thạch lớn nhất Đông Nam Á, đồng thời là nơi gắn liền với nhiều truyền thuyết và hoạt động tín ngưỡng của người dân địa phương.

Tuy nhiên, từ năm 2023, Gunung Padang bất ngờ trở thành tâm điểm chú ý của giới khoa học quốc tế sau khi một nhóm nghiên cứu công bố giả thuyết cho rằng nơi đây có thể là kim tự tháp cổ nhất thế giới với niên đại lên tới hàng chục nghìn năm.

Tên gọi Gunung Padang trong tiếng Indonesia có nghĩa là “Ngọn núi ánh sáng”. Khu di tích nằm ở độ cao khoảng 885m so với mực nước biển và được cấu thành bởi các bậc đá bazan xếp chồng lên nhau trên sườn đồi. Các ghi chép khảo cổ cho thấy địa điểm này đã được người Hà Lan ghi nhận từ cuối thế kỷ XIX. Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu xem đây là một di tích văn hóa đá cự thạch được con người xây dựng và sử dụng cho các hoạt động nghi lễ.

Những cuộc khảo sát địa vật lý và khoan thăm dò được thực hiện trong những năm gần đây đã làm dấy lên nhiều tranh luận. Nhóm nghiên cứu do nhà địa chất Indonesia Danny Hilman Natawidjaja dẫn đầu cho rằng phần cấu trúc nhìn thấy trên mặt đất chỉ là lớp ngoài cùng của một công trình lớn hơn nhiều nằm bên dưới. 

Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Archaeological Prospection vào năm 2023, Gunung Padang có thể gồm nhiều lớp kiến tạo khác nhau, trong đó những lớp sâu nhất được cho là đã hình thành từ khoảng 25.000 đến 27.000 năm trước. Nếu giả thuyết này được xác nhận, công trình sẽ có niên đại vượt xa các kim tự tháp ở Ai Cập cũng như nhiều công trình cự thạch nổi tiếng khác trên thế giới.

Nghiên cứu trên nhanh chóng thu hút sự quan tâm rộng rãi bởi nó đặt ra khả năng về sự tồn tại của các cộng đồng người có trình độ xây dựng phức tạp từ thời kỳ cuối Kỷ Băng hà. Các tác giả cho rằng ngọn đồi hiện nay có thể đã được con người cải tạo qua nhiều giai đoạn, tạo nên một cấu trúc dạng kim tự tháp với các khoang và lớp vật liệu nằm sâu dưới lòng đất.

Tuy nhiên, ngay sau khi công bố, giả thuyết này đã vấp phải nhiều ý kiến phản biện từ các nhà khảo cổ học, địa chất học và chuyên gia định tuổi bằng carbon phóng xạ. Nhiều nhà khoa học cho rằng các bằng chứng được sử dụng chưa đủ sức thuyết phục để khẳng định những lớp vật liệu cổ sâu dưới lòng đất là sản phẩm do con người tạo ra. Một số chuyên gia nhận định Gunung Padang thực chất là phần còn lại của một ngọn núi lửa cổ, trong đó nhiều cấu trúc được hình thành bởi các quá trình địa chất tự nhiên thay vì hoạt động xây dựng của con người.

Tranh cãi tiếp tục gia tăng khi cộng đồng khoa học xem xét kỹ hơn phương pháp nghiên cứu và các mẫu vật được dùng để xác định niên đại. Theo nhiều ý kiến phản biện, các kết quả định tuổi carbon được thực hiện trên những mẫu đất nằm sâu dưới bề mặt nhưng không gắn với hiện vật khảo cổ hoặc dấu tích rõ ràng của hoạt động con người. Vì vậy, tuổi của các mẫu đất không thể được sử dụng trực tiếp để kết luận về thời điểm xây dựng một công trình nhân tạo.

Đến tháng 3/2024, tạp chí Archaeological Prospection chính thức rút lại bài báo gây tranh cãi. Trong thông báo thu hồi, ban biên tập cho biết nghiên cứu chứa một sai sót nghiêm trọng liên quan đến việc diễn giải dữ liệu định tuổi carbon phóng xạ. Theo đó, các mẫu được xác định niên đại không liên quan đến những đặc điểm có thể được chứng minh là do con người tạo ra, vì vậy kết luận cho rằng Gunung Padang là kim tự tháp được xây dựng từ hơn 9.000 năm trước hoặc lâu hơn không còn đủ cơ sở khoa học để duy trì. Các tác giả của nghiên cứu không đồng ý với quyết định này.

Mặc dù giả thuyết về “kim tự tháp 20.000 năm tuổi” chưa được cộng đồng khoa học chấp nhận, Gunung Padang vẫn giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học Indonesia. Nhiều cuộc khảo sát cho thấy nơi đây là một quần thể đá cự thạch có quy mô lớn, phản ánh quá trình cư trú và hoạt động văn hóa lâu dài của con người trong khu vực. Các bậc thềm bằng đá, những cột bazan dựng đứng cùng hệ thống cấu trúc trên đỉnh đồi tiếp tục là đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước.

Hiện nay, Gunung Padang vẫn là một trong những địa điểm khảo cổ nổi tiếng nhất Indonesia. Bên cạnh giá trị lịch sử và văn hóa, nơi đây còn được biết đến như một địa điểm thu hút du khách nhờ cảnh quan núi đồi đặc trưng của Tây Java. Cuộc tranh luận xoay quanh niên đại và nguồn gốc của Gunung Padang vẫn chưa hoàn toàn khép lại, nhưng cho đến thời điểm hiện tại, các tuyên bố cho rằng đây là kim tự tháp cổ nhất thế giới với tuổi đời khoảng 20.000 đến 27.000 năm vẫn chưa được chứng minh một cách thuyết phục và chưa đạt được sự đồng thuận trong giới khoa học quốc tế.