Từ tài nguyên bản địa đến sản phẩm có hàm lượng tri thức

Trong một thế giới mà khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh, giá trị của sản phẩm thiên nhiên không thể chỉ được đo bằng nguồn nguyên liệu sẵn có. Muốn đi xa hơn trên thị trường, tài nguyên bản địa cần được chuyển hóa thành những sản phẩm có chất lượng thực, hàm lượng tri thức cao, được chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu bài bản.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với sản phẩm thiên nhiên Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Việt Nam có nguồn tài nguyên bản địa và hệ sản phẩm thiên nhiên đa dạng, nhưng để biến lợi thế đó thành giá trị kinh tế bền vững đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ quan quản lý, giới khoa học đến cộng đồng doanh nghiệp.

Phát biểu tại Diễn đàn kết nối công nghệ Việt Nam - Singapore, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu rõ mô hình "Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học tiên phong, doanh nghiệp dẫn dắt". Điểm đáng chú ý của mô hình này không nằm ở việc phân chia ba vai trò riêng biệt, mà ở yêu cầu các bên cùng tham gia vào quá trình "đồng nghiên cứu, đồng phát triển và đồng sản xuất".

Đặt trong lĩnh vực sản phẩm thiên nhiên, cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt. Nhà nước tạo dựng môi trường thể chế, chính sách và hệ sinh thái thuận lợi; nhà khoa học tạo ra tri thức, công nghệ và những giải pháp nâng cao chất lượng; còn doanh nghiệp đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất, tổ chức thị trường và biến giá trị khoa học thành giá trị thương mại.

Vai trò của khoa học trong việc chuyển hóa tri thức, nâng tầm chất lượng

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là động lực tăng trưởng mà đang trở thành yếu tố quyết định vị trí của mỗi nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch hay kinh tế số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất và mô hình kinh doanh.

Với sản phẩm thiên nhiên, điều đó đặt ra yêu cầu phải dịch chuyển từ khai thác lợi thế nguyên liệu sang khai thác giá trị của tri thức. Một sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên muốn tạo dựng vị thế lâu dài cần được nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng và hình thành những giá trị khác biệt có khả năng được thị trường nhận diện.

GS.TS Phạm Văn Thiêm, Chủ tịch Hội Khoa học các sản phẩm thiên nhiên Việt Nam, nhấn mạnh mối liên kết hữu cơ giữa khoa học công nghệ và giá trị thương hiệu. Theo GS Thiêm, xây dựng thương hiệu cần dựa trên "nền tảng chất lượng thực và hàm lượng tri thức", đồng thời phải chuẩn hóa chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất để những sản phẩm thế mạnh của Việt Nam không chỉ đứng vững trong nước mà còn có thể hội nhập và phát triển bền vững dựa trên đổi mới sáng tạo.

Ở đây, nhà khoa học đóng vai trò như một mắt xích đưa nguồn tài nguyên thiên nhiên bước sang một tầng giá trị mới. Hội Khoa học các sản phẩm thiên nhiên Việt Nam hiện hoạt động trên phạm vi cả nước trong lĩnh vực khoa học các sản phẩm thiên nhiên, với mục tiêu tập hợp đội ngũ nghiên cứu, giảng dạy, quản lý, phát triển và ứng dụng công nghệ, kỹ thuật, sản xuất kinh doanh. Hội cũng có chức năng tham gia các chương trình, dự án, đề tài nghiên cứu, tư vấn, phản biện; thúc đẩy nghiên cứu và phối hợp đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ thuật, công nghệ mới.

Như vậy, "nhà khoa học tiên phong" không chỉ được hiểu là tạo ra kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Điều quan trọng hơn là đưa tri thức đến gần hoạt động sản xuất, giúp doanh nghiệp giải quyết những bài toán cụ thể về chất lượng, công nghệ và khả năng thương mại hóa.

Thực tế, Tạp chí Thương hiệu và Sản phẩm trong hai thập kỷ qua cũng được xác định là một cầu nối giữa nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người tiêu dùng. GS.TS Phạm Văn Thiêm đánh giá Tạp chí đã góp phần "lan tỏa tri thức từ phòng thí nghiệm đến với doanh nghiệp và người tiêu dùng". Đây chính là một trong những điều kiện để kết quả khoa học không dừng lại ở nghiên cứu mà có cơ hội chuyển hóa thành giá trị của sản phẩm và thương hiệu.

Nhà nước kiến tạo “đường băng”

Nếu khoa học tạo nền móng về tri thức và công nghệ thì Nhà nước giữ vai trò tạo lập môi trường để đổi mới sáng tạo có thể phát triển và được bảo vệ. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ là động lực trung tâm của phát triển; đồng thời đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuyển đổi số và phát triển công nghệ.

Với thương hiệu sản phẩm thiên nhiên, kiến tạo không chỉ là tạo điều kiện cho nghiên cứu hay sản xuất. Một sản phẩm được đầu tư công nghệ và xây dựng thương hiệu chỉ có thể tạo ra giá trị bền vững khi thành quả sáng tạo được bảo vệ và thị trường vận hành minh bạch.

Đây là vấn đề đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư kinh doanh cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/1/2026 về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã xác định 14 nhiệm vụ, giải pháp theo phương châm “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao nhiều nhiệm vụ từ hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong năm 2026 đến cải cách thủ tục hành chính, hỗ trợ đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp và tăng cường phối hợp liên ngành.

Tiếp đó, Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu triển khai đợt cao điểm trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5 đến 30/5/2026 nhằm đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nhiều lực lượng từ công an, quản lý thị trường, hải quan đến các bộ, ngành và chính quyền địa phương được huy động đồng bộ; một số lĩnh vực đạt mục tiêu số vụ việc được xử lý tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025.

Nhìn từ câu chuyện thương hiệu, bảo vệ sở hữu trí tuệ chính là bảo vệ thành quả nghiên cứu và chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra để tạo dựng sản phẩm. Nếu thiếu một môi trường đủ mạnh để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, động lực đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương hiệu cũng có nguy cơ bị suy giảm.

Doanh nghiệp đưa thương hiệu ra thị trường. Nhưng Nhà nước kiến tạo và nhà khoa học tiên phong vẫn chưa đủ nếu thiếu doanh nghiệp dẫn dắt. Doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp đưa công nghệ vào dây chuyền sản xuất, tổ chức chuỗi giá trị, phát triển sản phẩm, tiếp cận người tiêu dùng và xây dựng thương hiệu. Đây cũng là nơi kiểm chứng khả năng ứng dụng thực tế của kết quả nghiên cứu.

Bởi vậy, mối liên kết ba bên cần vận hành như một chu trình liên tục: chính sách mở đường cho nghiên cứu và đổi mới; khoa học tạo ra tri thức và giải pháp; doanh nghiệp thương mại hóa, đưa sản phẩm tới thị trường; những vấn đề mới từ thị trường lại trở thành đầu bài cho khoa học và cơ sở thực tiễn để hoàn thiện chính sách.

Tinh thần ấy cũng tương đồng với định hướng của Cuộc thi viết “Vì sự phát triển thương hiệu Việt”, khi một trong sáu nhóm chủ đề trọng tâm là phát triển thương hiệu dựa trên tài nguyên bản địa và sản phẩm thiên nhiên, bên cạnh các nội dung về chuyển đổi số, ứng dụng AI, công nghệ xanh, bảo vệ sở hữu trí tuệ và đổi mới sáng tạo. Cuộc thi đồng thời hướng tới kết nối doanh nghiệp với nhà khoa học thông qua các hội thảo, tọa đàm, diễn đàn và hoạt động chia sẻ kinh nghiệm.

Trong kỷ nguyên số, lợi thế tài nguyên chỉ là điểm khởi đầu. Khả năng biến tài nguyên thành sản phẩm có hàm lượng khoa học, được chuẩn hóa, bảo vệ bằng quyền sở hữu trí tuệ và phát triển thành thương hiệu mới quyết định giá trị cuối cùng.

Mô hình “nhà nước kiến tạo, nhà khoa học tiên phong, doanh nghiệp dẫn dắt” vì vậy có thể trở thành một đòn bẩy quan trọng để các sản phẩm thiên nhiên Việt, khi ra thị trường được kết nối thành một tổng thể thống nhất, sản phẩm thiên nhiên Việt hội đủ điều kiện để vượt khỏi giới hạn thô sơ ban đầu, tới những sản phẩm có hàm lượng khoa học, giá trị thương hiệu cao hơn, qua đó nâng cao sức cạnh tranh và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị trong kỷ nguyên số.