Theo Bộ Công Thương, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam những năm gần đây tăng trưởng nhanh, nhất là ở các nhóm nông sản, năng lượng và kim loại. Thông qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu đã từng bước tiếp cận các công cụ phòng ngừa rủi ro giá, giảm thiểu tác động từ biến động thị trường quốc tế.

Tuy vậy, cơ sở pháp lý hiện hành chủ yếu đặt trong khuôn khổ Luật Thương mại 2005, với quy định còn mang tính khung, chưa bao quát đầy đủ những đặc thù của giao dịch phái sinh như cơ chế ký quỹ bắt buộc, thanh toán bù trừ tập trung, kiểm soát rủi ro hệ thống hay giám sát phòng ngừa thao túng giá. Sự thiếu vắng một đạo luật chuyên biệt được cho là rào cản đối với việc nâng cao tính minh bạch và an toàn thị trường.

Thiết kế luật theo hướng toàn diện, tiệm cận thông lệ quốc tế

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh dự kiến gồm 12 chương, khoảng 70–75 điều, điều chỉnh các nội dung trọng yếu như:

Điều kiện thành lập, tổ chức và hoạt động của sở giao dịch hàng hóa phái sinh;

Cơ chế vận hành trung tâm thanh toán bù trừ;

Quyền, nghĩa vụ của thành viên giao dịch và nhà đầu tư;

Quản lý nhà nước, giám sát thị trường và xử lý rủi ro.

Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung cơ sở pháp lý cho các sản phẩm phái sinh gắn với xu hướng chuyển đổi xanh như tín chỉ carbon, sản phẩm tài chính xanh, cũng như một số loại tài sản đặc thù khác. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng cho việc hình thành thị trường carbon trong nước, đồng thời mở rộng công cụ phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp trong bối cảnh yêu cầu giảm phát thải ngày càng rõ nét.

Tăng cường kiểm soát rủi ro, phòng ngừa thao túng

Theo định hướng của dự thảo, các giao dịch phải thực hiện thông qua sở được cấp phép hoặc liên thông với sở nước ngoài; hoạt động thanh toán, bù trừ phải thông qua trung tâm được cấp phép nhằm giảm thiểu rủi ro lan truyền và bảo đảm an toàn hệ thống.

Song song đó, các quy định về minh bạch thông tin, quản trị rủi ro, kiểm soát xung đột lợi ích và phòng, chống thao túng thị trường được đặt ra với yêu cầu tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Điều này nhằm bảo đảm thị trường vận hành công bằng, hiệu quả và có khả năng kết nối với thị trường khu vực và toàn cầu.

Bảo đảm tính đồng bộ trong hệ thống pháp luật tài chính

Việc xây dựng luật riêng cũng nhằm tạo sự tương thích với Luật Chứng khoán 2019, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật Phòng, chống rửa tiền 2022. Đây là các đạo luật đã có quy định tương đối cụ thể về sản phẩm phái sinh tài chính và cơ chế giám sát thị trường, do đó cần một khuôn khổ tương ứng cho thị trường phái sinh hàng hóa để tránh chồng chéo, phân mảnh trong quản lý.

Theo Bộ Công Thương, trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động mạnh, việc ban hành một đạo luật chuyên biệt không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quản trị rủi ro giá và tỷ giá, mà còn tạo nền tảng thu hút nhà đầu tư, tăng tính liên thông quốc tế và củng cố an ninh kinh tế.

Việc lấy ý kiến rộng rãi được kỳ vọng sẽ giúp hoàn thiện dự thảo theo hướng thực tiễn, khả thi, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam trong giai đoạn tới.