Sau nhiều thập kỷ thi công, tuyến metro đầu tiên của thành phố Thessaloniki, đô thị lớn thứ hai Hy Lạp, đã chính thức đi vào hoạt động. Tuy nhiên, dự án không chỉ mang ý nghĩa về giao thông mà còn được xem là một trong những cuộc khai quật khảo cổ lớn nhất từng diễn ra tại một khu vực đô thị đông dân cư.

Trong quá trình đào hầm dưới lòng Thessaloniki, thành phố có lịch sử hơn 2.300 năm, các nhóm thi công đã phát hiện hơn 300.000 hiện vật khảo cổ cùng nhiều công trình cổ đại. Thay vì di dời toàn bộ, nhiều di tích quan trọng được giữ nguyên vị trí và tích hợp trực tiếp vào các nhà ga metro, cho phép hành khách có thể chiêm ngưỡng những dấu tích lịch sử ngay trong hành trình di chuyển hằng ngày.

Được khánh thành chính thức vào ngày 30/11/2024, tuyến metro đầu tiên của Thessaloniki có chiều dài 9,6 km với 13 ga ngầm. Hệ thống kết hợp công nghệ vận hành tự động hiện đại với việc bảo tồn và trưng bày công khai các dấu tích lịch sử dọc theo tuyến đường.

Mặc dù sử dụng đoàn tàu không người lái cùng hệ thống cửa chắn an toàn trên sân ga, điểm đặc biệt nhất của tuyến metro này nằm ở sự kết hợp trực tiếp giữa hạ tầng giao thông hiện đại và các di tích khảo cổ được gìn giữ ngay dưới những khu vực đô thị sầm uất của thành phố.

Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện những con đường cổ, khu vực mai táng, hệ thống cấp thoát nước, cùng nhiều bức tranh khảm, bia khắc và hiện vật phản ánh các giai đoạn phát triển khác nhau của khu vực qua nhiều thế kỷ.

Một phần hiện vật được di dời cẩn thận để phục vụ công tác nghiên cứu, lưu trữ và bảo quản. Tuy nhiên, những cấu trúc được đánh giá có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử địa phương đã được giữ nguyên vị trí và tích hợp trực tiếp vào thiết kế kiến trúc của các nhà ga.

Một trong những ví dụ tiêu biểu nhất là ga Venizelou, nơi hành khách đi qua khu vực trưng bày bảo tồn nguyên trạng các đoạn đường lát đá cẩm thạch cổ đại. Những dấu tích lịch sử này hiện hiện diện ngay trong hành trình di chuyển hằng ngày của người dân.

Nhờ đó, không gian nhà ga không còn đơn thuần là nơi lên xuống tàu mà còn trở thành một khu trưng bày khảo cổ thường trực, đưa di sản lịch sử hòa nhập vào nhịp sống đô thị mà không cần tách biệt thành các khu vực triển lãm riêng hay bảo tàng truyền thống.

Do quy mô và tính chất phức tạp của các phát hiện khảo cổ, đội ngũ kỹ sư và chuyên gia khảo cổ đã phải điều chỉnh nhiều giai đoạn của dự án nhằm đảm bảo việc bảo tồn các cấu trúc được phát hiện trong quá trình thi công.

Để thích ứng với yêu cầu này, các đường hầm đã được xây dựng ở độ sâu lớn hơn so với thiết kế ban đầu. Quyết định này khiến chi phí đầu tư tăng lên đáng kể, thời gian thi công kéo dài và mức độ phức tạp về kỹ thuật cũng cao hơn.

Nhờ vị trí chiến lược bên cảng biển, Thessaloniki từ lâu là điểm giao thương quan trọng của khu vực Địa Trung Hải. Trong suốt nhiều thế kỷ, thành phố là nơi giao thoa của các thương nhân, cộng đồng dân cư đa dạng và nhiều chính quyền khác nhau, tất cả đều để lại dấu ấn trong lớp địa tầng dưới lòng đất.

Tuyến metro đi qua khu vực trung tâm thành phố cũng đồng thời cắt ngang những tuyến thương mại cổ xưa, nơi các lớp cư trú chồng chất qua nhiều thời kỳ và được bảo tồn dưới lớp đô thị hiện đại.

Điều này lý giải không chỉ số lượng hiện vật đồ sộ được phát hiện mà còn cho thấy sự đa dạng của các công trình và đồ vật khảo cổ được tìm thấy trong suốt quá trình xây dựng.

Thay vì chỉ phát hiện những di tích đơn lẻ, dự án đã làm lộ diện những mảng lớn của một đô thị cổ, bao gồm dấu tích về giao thông, thương mại, hoạt động mai táng và các hệ thống hạ tầng đô thị từng tồn tại nguyên vẹn suốt nhiều thế kỷ.

Các chuyên gia cho rằng trường hợp tại Thessaloniki là minh chứng rõ nét cho thách thức mà những dự án hạ tầng quy mô lớn phải đối mặt khi triển khai trong các trung tâm lịch sử. Việc cân bằng giữa phát triển đô thị và bảo tồn di sản văn hóa đòi hỏi những giải pháp kỹ thuật phức tạp cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều lĩnh vực chuyên môn.

Tại Hy Lạp, phương án được lựa chọn là tích hợp trực tiếp các di tích vào không gian nhà ga, biến những khu vực trung chuyển hành khách thành nơi quan sát và tiếp cận lịch sử một cách liên tục.

Theo giới chức Hy Lạp dẫn lời hãng thông tấn Associated Press, tổng chi phí cho tuyến metro đầu tiên cùng phần lớn hạng mục mở rộng đang được xây dựng đã lên tới khoảng 3 tỷ euro, phản ánh quy mô và độ phức tạp đặc biệt của dự án.

Trong giai đoạn tiếp theo, tuyến metro sẽ được mở rộng đến khu vực Kalamaria với năm nhà ga mới trên chiều dài khoảng 4,78 km, giúp tăng khả năng kết nối tới các khu vực khác của thành phố.

Theo kế hoạch hiện tại, tuyến mở rộng này dự kiến đi vào hoạt động trong năm 2026 sau khi hoàn tất các cuộc thử nghiệm kỹ thuật và điều chỉnh vận hành cần thiết.